ارگ بم
ارگ بم، بزرگترین قلعه و شهر كهنه خشتی به وسعت 200 هزار متر مربع در شمال شرق شهر بم.
ارگ بم را «قلعه بم»، «قلعه هفتواد» و «قلعه خدای آفرین»[۱] نیز خواندهاند. تاریخ بنای آن مشخص نیست، تپهگزاران (كجاران) در شمال غرب آن نخستین جایگاه بم بوده است[۲].در شاهنامه و كارنامه اردشیر بابكان[۳] از بنای دژی كه در نزدیكی گزاران به دست هفتواد (هفتان بختان)، كه بر اثر بخت و اقبال از كرمی كه دختر او در سیبی یافته بود، قدرتمند شده ولی در نبرد با اردشیر بابكان شكست خورده بود خبر داده شده كه همان ارگ بم است. این داستان اهمیت تولید و تجارت ابریشم را در حیات اقتصادی بم بر سر راه ادویه (شاخه جنوبی راه ابریشم) نشان میدهد[۴].
در ارگ تا پیش از ویرانی در اثر زلزله 1382ش هنوز بنایی بود كه آن را كد (لانه) كرم مینامند[۵]. برخی روایتها بهمن پسر اسفندیار[۶] را بانی ارگ میدانند و باستانی پاریزی آن را تبعیدگاه مجرمان دوره كورش مانند بنونید شاه بابل می داند[۷]. كشف سكه اشكانی و وجود خشتهای ساسانی در مرمت بنا، نشانگر بنای آن پیش از ساسانیان است[۸].
در 31ق / م، عبدالله بن عامر با لشكركشی به بم، در آنجا مسجدی بنا كرد[۹]. شهر كهنه بم در قرون نخستین اسلامی سه مسجد برای خوارج، اهل سنت و یكی در قلعه داشت، «اندر شهر حصاری محكم»و [۱۰]با چهار دروازه از جیرفت بزرگتر بود[۱۱]. ارگ بم را جزئی از شهر كهنه بم نیز دانستهاند[۱۲].
در دوره حكومت سلجوقیان، غزها و قراختاییان بر كرمان، ارگ بم موقعیت نظامی و تجاری ویژهای داشت، یورشهای مختلف را تجربه كرد و مأمن مناسبی برای مردم بود. كتبی در سده 8ق / م مینویسد كه بم «از محكمی و حصانت به عمارت سلیمان مشهور است»[۱۳] در همین زمان، شاه شجاع مظفری عمران و آبادانی كرمان را منوط به آبادانی بم دانست. در دوره تیمور ارگ بم به بركت شمسالدین و طاهرالدین عارفان بمی از تخریب و غارت در امان ماند[۱۴]. اگر چه در دوره صفوی در آنجا عمارتهای عالی ساخته شد اما با هجوم محمود افغان از آنجا كه نتوانست كوتوال بم را تسلیم كند به غارت و ویرانی روستاهای اطراف قلعه اكتفا كرد[۱۵]. در دوره افشاریان و زندیان خاندانهای سیستانی در آنجا حكومت یافتند. لطفعلی خان زند پس از فرار از مقابل سپاهیان آقا محمدخان قاجار به ارگ بم رفت و در آنجا اسیر شد. در مقابل ارگ به دستور آقا محمدخان، كله مناری بر پا كردند كه سالها بعد پاتینجر آن را دیده و توصیف كرده است[۱۶].
با شكست قیام آقاخان محلاتی در 1253ق / م ساكنان قلعه را به شهر كنونی بم انتقال دادند[۱۷]. از آن زمان تنها حكمران در ارگ سكونت داشت و پس از آن نیز متروك ماند. ارگ بم بارها بر اثر یورشها و یا حوادث طبیعی تخریب و دوباره مرمت شد. پس از متروك شدن، نخستین بار حسن درخشان معلم بمی در 1331ش و پس از آن توسط سازمانهای مربوطه از 1348ش مورد مرمت قرار گرفت[۱۸].زلزله 5 دی ماه 1382ش بین 65% تا 80% آن را تخریب كرد [۱۹]و اكنون سازمانهای جهانی در صدد بازسازی آن هستند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
حسن باستانی راد
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. مرآه البلدان. به كوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 1، ص 470.
- ↑ باستانیراد، حسن. «ارگ بم»، مجله گزارش گفتوگو. س 2، ش 8، بهمن 1382، ص 138.
- ↑ فردوسی، حكیم ابوالقاسم. شاهنامه. تصحیح ژول مُل، تهران: سخن، 1374، ص 1151 و فرهوشی، بهرام ]تصحیح[، كارنامه اردشیر بابكان. تهران: دانشگاه تهران، 1354، ص 55.
- ↑ باستانیراد، حسن. «بم در زیر و بم تاریخ»، مجله كتاب ماه تاریخ و جغرافیا. س 7، ش 76-75، دی و بهمن 1382، ص 18 و كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، كنگره معماری و شهرسازی، ارگ بم، سازمان میراث فرهنگی. 1382، ج 1، ص 241-270.
- ↑ Bastani Parizi, Mohammad Ebrahim, »Bam, Ruins of the Old Town«, Encyclopaedia Iranica, V, 3, 1989. P. 652.
- ↑ محلاتی، محمدمهدی. جغرافیای شهر بم. تهران: انتشارات اسلامی، 1367، ص 100.
- ↑ باستانی پاریزی، محمدابراهیم. وادی هفت واد. تهران: انجمن آثار ملی ایران، 1355، ص 6.
- ↑ باستانی پاریزی، محمدابراهیم. «ارگ بم»، فصلنامه كرمان. ش 45، تابستان 1381، ص 126.
- ↑ Pope, Arthur Upham. A Survey of Persian art. Tehran: Soroush, 1977. V.3, P.930.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. چاپ میرحسین شاه، مقدمه بارتولد، كابل، پوهنجی پوهنتون، 1342، ص 402.
- ↑ ابن حوقل، صوره الأرض. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص 77.
- ↑ گوبه، هانیس. «ارگ بم»، ترجمه كرامتالله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران. به كوشش محمدیوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1364، ص 304.
- ↑ كتبی، محمود. تاریخ آل مظفر. تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیركبیر، 1364، ص 114.
- ↑ ژان اوبن، ]تصحیح و چاپ[، «مقامات طاهرالدین محمد و شمسالدین ابراهیم بمی»، فرهنگ ایران زمین. 1333، ج 2، ص 192.
- ↑ وزیری، احمدعلی خان. تاریخ كرمان. تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علمی، 1364، ج 2، ص 644.
- ↑ پاتینجر، هنری. سفرنامه سند و بلوچستان. ترجمه شاهپور گودرزی، تهران: دهخدا، 1348، ص 230.
- ↑ سایكس، سرپرسی مولزورث. سفرنامه (ده هزار میل در ایران). ترجمه حسین سعادت نوری، تهران: ابن سینا، 1336، ص 254.
- ↑ توحیدی، محمود. ارگ نامه. كرمان: مركز كرمانشناسی، 1383، ص 60.
- ↑ طیاری، حسین. «بم، ارگ»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1383، ج 12، ص 553.