ارگ بم
ارگ بم، بزرگترین قلعه و شهر کهنه خشتی به وسعت 200 هزار متر مربع در شمال شرق شهر بم.
ارگ بم را «قلعه بم»، «قلعه هفتواد» و «قلعه خدای آفرین»[۱] نیز خواندهاند. تاریخ بنای آن مشخص نیست، تپهگزاران (کجاران) در شمال غرب آن نخستین جایگاه بم بوده است[۲].در شاهنامه و کارنامه اردشیر بابکان[۳] از بنای دژی که در نزدیکی گزاران به دست هفتواد (هفتان بختان)، که بر اثر بخت و اقبال از کرمی که دختر او در سیبی یافته بود، قدرتمند شده ولی در نبرد با اردشیر بابکان شکست خورده بود خبر داده شده که همان ارگ بم است. این داستان اهمیت تولید و تجارت ابریشم را در حیات اقتصادی بم بر سر راه ادویه (شاخه جنوبی راه ابریشم) نشان میدهد[۴].
در ارگ تا پیش از ویرانی در اثر زلزله 1382ش هنوز بنایی بود که آن را کد (لانه) کرم مینامند[۵]. برخی روایتها بهمن پسر اسفندیار[۶] را بانی ارگ میدانند و باستانی پاریزی آن را تبعیدگاه مجرمان دوره کورش مانند بنونید شاه بابل می داند[۷]. کشف سکه اشکانی و وجود خشتهای ساسانی در مرمت بنا، نشانگر بنای آن پیش از ساسانیان است[۸].
در 31ق / م، عبدالله بن عامر با لشکرکشی به بم، در آنجا مسجدی بنا کرد[۹]. شهر کهنه بم در قرون نخستین اسلامی سه مسجد برای خوارج، اهل سنت و یکی در قلعه داشت، «اندر شهر حصاری محکم»و [۱۰]با چهار دروازه از جیرفت بزرگتر بود[۱۱]. ارگ بم را جزئی از شهر کهنه بم نیز دانستهاند[۱۲].
در دوره حکومت سلجوقیان، غزها و قراختاییان بر کرمان، ارگ بم موقعیت نظامی و تجاری ویژهای داشت، یورشهای مختلف را تجربه کرد و مأمن مناسبی برای مردم بود. کتبی در سده 8ق / م مینویسد که بم «از محکمی و حصانت به عمارت سلیمان مشهور است»[۱۳] در همین زمان، شاه شجاع مظفری عمران و آبادانی کرمان را منوط به آبادانی بم دانست. در دوره تیمور ارگ بم به برکت شمسالدین و طاهرالدین عارفان بمی از تخریب و غارت در امان ماند[۱۴]. اگر چه در دوره صفوی در آنجا عمارتهای عالی ساخته شد اما با هجوم محمود افغان از آنجا که نتوانست کوتوال بم را تسلیم کند به غارت و ویرانی روستاهای اطراف قلعه اکتفا کرد[۱۵]. در دوره افشاریان و زندیان خاندانهای سیستانی در آنجا حکومت یافتند. لطفعلی خان زند پس از فرار از مقابل سپاهیان آقا محمدخان قاجار به ارگ بم رفت و در آنجا اسیر شد. در مقابل ارگ به دستور آقا محمدخان، کله مناری بر پا کردند که سالها بعد پاتینجر آن را دیده و توصیف کرده است[۱۶].
با شکست قیام آقاخان محلاتی در 1253ق. / م ساکنان قلعه را به شهر کنونی بم انتقال دادند[۱۷]. از آن زمان تنها حکمران در ارگ سکونت داشت و پس از آن نیز متروک ماند. ارگ بم بارها بر اثر یورشها و یا حوادث طبیعی تخریب و دوباره مرمت شد. پس از متروک شدن، نخستین بار حسن درخشان معلم بمی در 1331ش و پس از آن توسط سازمانهای مربوطه از 1348ش مورد مرمت قرار گرفت[۱۸].زلزله 5 دی ماه 1382ش بین 65% تا 80% آن را تخریب کرد [۱۹]و اکنون سازمانهای جهانی در صدد بازسازی آن هستند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. مرآه البلدان. به كوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، 1367، ج 1، ص 470.
- ↑ باستانیراد، حسن. «ارگ بم»، مجله گزارش گفتوگو. س 2، ش 8، بهمن 1382، ص 138.
- ↑ فردوسی، حكیم ابوالقاسم. شاهنامه. تصحیح ژول مُل، تهران: سخن، 1374، ص 1151 و فرهوشی، بهرام ]تصحیح[، كارنامه اردشیر بابكان. تهران: دانشگاه تهران، 1354، ص 55.
- ↑ باستانیراد، حسن. «بم در زیر و بم تاریخ»، مجله كتاب ماه تاریخ و جغرافیا. س 7، ش 76-75، دی و بهمن 1382، ص 18 و كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، كنگره معماری و شهرسازی، ارگ بم، سازمان میراث فرهنگی. 1382، ج 1، ص 241-270.
- ↑ Bastani Parizi, Mohammad Ebrahim, »Bam, Ruins of the Old Town«, Encyclopaedia Iranica, V, 3, 1989. P. 652.
- ↑ محلاتی، محمدمهدی. جغرافیای شهر بم. تهران: انتشارات اسلامی، 1367، ص 100.
- ↑ باستانی پاریزی، محمدابراهیم. وادی هفت واد. تهران: انجمن آثار ملی ایران، 1355، ص 6.
- ↑ باستانی پاریزی، محمدابراهیم. «ارگ بم»، فصلنامه كرمان. ش 45، تابستان 1381، ص 126.
- ↑ Pope, Arthur Upham. A Survey of Persian art. Tehran: Soroush, 1977. V.3, P.930.
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب. چاپ میرحسین شاه، مقدمه بارتولد، كابل، پوهنجی پوهنتون، 1342، ص 402.
- ↑ ابن حوقل، صوره الأرض. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص 77.
- ↑ گوبه، هانیس. «ارگ بم»، ترجمه كرامتالله افسر، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران. به كوشش محمدیوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1364، ص 304.
- ↑ كتبی، محمود. تاریخ آل مظفر. تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیركبیر، 1364، ص 114.
- ↑ ژان اوبن، ]تصحیح و چاپ[، «مقامات طاهرالدین محمد و شمسالدین ابراهیم بمی»، فرهنگ ایران زمین. 1333، ج 2، ص 192.
- ↑ وزیری، احمدعلی خان. تاریخ كرمان. تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علمی، 1364، ج 2، ص 644.
- ↑ پاتینجر، هنری. سفرنامه سند و بلوچستان. ترجمه شاهپور گودرزی، تهران: دهخدا، 1348، ص 230.
- ↑ سایكس، سرپرسی مولزورث. سفرنامه (ده هزار میل در ایران). ترجمه حسین سعادت نوری، تهران: ابن سینا، 1336، ص 254.
- ↑ توحیدی، محمود. ارگ نامه. كرمان: مركز كرمانشناسی، 1383، ص 60.
- ↑ طیاری، حسین. «بم، ارگ»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: بنیاد دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1383، ج 12، ص 553.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
حسن باستانی راد