ارگ
ارگ یا ارك، واژهای پهلوی به معنی دژ، كهندژ (قهندز) با دیوارهای ستبر و استوار و مقر حكمرانان، پادشاهان و نظامیان و خدمتكاران آنها در مركز اداری و سیاسی شهر یا قلعههایی بزرگتر.
بنای ارگ و دژهایكهن در ایران به زمانی باز میگردد كه یكجانشینان به دلایل گوناگون و مطابق شرایط مختلف اقلیمی این سرزمین انواع مختلفی از حصارهای گرد سكونتگاه را با برج و باروهای ستبر برآوردند. از این رو تاریخ دقیقی برای ارگسازی در ایران نمیتوان برشمرد. اما از كاوشهای باستانشناسی پیداست كه به قدمت شهرنشینی در ایران میباشد. در منابع تاریخی پیش از اسلام، ارگ و ارگبذ بسیار به كار رفتهاند. برخی برآنند كه از نام كوه اَرَكَدْری ( Arakadri )محل شورش گئومات مغ در برابر داریوشیكم* یاد شده در سنگ نبشته بیستون* میتوان واژه ارک(ارگ) را بازیافت[۱]. یونانیان بناهای برفراز كوه و بلندی را آكروپولیس(Akropolis) (ارگ شهر)، برخی واژههای آركس[Arx] لاتینی و دونژن[Donjon] نورمنی[Norman] به معنی قلعه(كلا) و برج را با آن یكی میدانند[۲].
اما پیداست كه همه ارگها در بلندی بنا نشدهاند، مانند ارگهای بخارا، تهران و شیراز كه در دشت بنا شدهاند. بستر مرتفع برخی ارگها نیز از خاکدست ریز یا تخریبها و ساخت و سازهای پیاپی بهوجود آمده است. ارگ مشرف بر شهرهای قدیم و دربرگیرنده ساختار سیاسی- نظامی و بخشی از شهر بود. از این رو ارگهای وسیعی مانند بم، تنها بخش حاكمنشین شهر كُهن بودند[۳]. ارگ در معنای كلی با قلعه تفاوتهایی دارد كه مهمترین آن وابستگی ارگ به شهر میباشد در حالی كه بیشتر قلعهها مستقل از شهرها بودند، و ارگ تلقی نمیشدند، مانند قلعه لمبسر و الموت[۴].
دلایل جغرافیایی مانند موقعیت طبیعی وشرایط اقلیمی، بستر و محل بنای ارگ، شرایط اقتصادی مانند وجود بازارها و تلاقی یا گذر راههای تجاری، شرایط سیاسی تدافعی در بنای ارگها و نوع آنها دخالت داشتهاند[۵]. بر این اساس، بخشهای گوناگون مانند: آب انبار یا چاه آب، سربازخانه، حاكمنشین، پرستشگاه، زندان، طویله، برجهای دیدهبانی، دروازههای چندگانه، خندق، وجود كنگرهها و جانپناهها و حتی چند ضلعی بودن باروها نشان از كاربرد ویژه ارگ دارند. از این رو ارگ هسته مركزی در اداره شهر بود كه در مواقع ضروری میتوانست جانپناه مردم بیرون از آن و ساكنان روستاها و محلههای «بیرونی» شهر نیز باشد. ارگهای بخارا، سمرقند، نارین قلعه میبد، بم، كرمان، شیراز، تبریز، تهران، زرنگ و بمپور (ایرانشهر) كه هركدام مشخصات ویژهای در معماری و شهرسازی دارند مورد پژوهشهای مختلف تاریخی، باستانشناسی و معماری قرار گرفتهاند تا كاركرد واقعی هر یکشناخته شود[۶].
بخشهای غیردفاعی برخی از این ارگها بر ساختار معماری دفاعی آن برتری داشته است چنانكه مطابق منابع موجود مسجد جامع علیشاه در تبریز را ارگ علیشاه میگفتهاند[۷]. اما در ارگ بم، تأسیسات حكومتی و نظامی آن مهمترین و بزرگترین بخشها را شامل میشده است. در این ارگ عوامل تجاری و دفاعی، باعث گردید تا هم برج و باروهای آن متناسب با شرایط نظامی ساخته شود و هم سربازخانه، قورخانه، بازار، چهارسوق، كاروانسرا و اصطبل مهمترین بخشهای آن به شمار روند[۸]. ارگها باروهایی چند داشتند كه آنها را از شارستان جدا میكرد و شارستان نیز با بارویی از ربض كه شامل باغ و كشتزار بود جدا میشد[۹]. كاوشهای باستانشناسی در شهرهایی مانند هگمتانه* و تصویرهای بهدست آمده از شهرهای باستانی به ویژه كیشیرم دوره مادی، دژه مادی شاروكین از قرن هشتم پ.م، دژ ماننا قرن هفتم پ.م[۱۰]، بیانگر آن است كه این باروها به مانند باروهای ارگ بم یكی بر دیگری مشرف بوده و درون آخرین بارو حكمران سكونت داشته است. برخی بناهای مطبق مانند چغازنبیل شوش كه كاركرد مذهبی داشته نیز بیش و كم استحكاماتی شبیه به این بناها داشته است. از ساختار معماری ارگها بر میآید كه بنیاد ارگهای دوره اسلامی بر بستر ارگهای پیش از آن بنا شده و مطابق شرایط زمانی الحاقاتی بر آنان افزوده شده است[۱۱].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
دانشنامه ایران
نویسنده مقاله
حسن باستانی راد
- ↑ رجبی، پرویز. «ارگ»، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 656.
- ↑ Perry. J. R. ((Arg)), Encyclopaedia Iranica. London, Boston. 1988, p. 395.
- ↑ گوبه، هانیس. «ارگ بم»، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران. ترجمه كرامتالله افسر، به كوشش محمد یوسف كیانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 304.
- ↑ ستوده، منوچهر. «ارگ»، دایره المعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1375، مركز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 7، ص 658.
- ↑ ذكاء، یحیی. «مفهوم دژ و ارگ یا هسته مركزی ایجاد شهرها در ایران»، مقالات كنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج1، ص226.
- ↑ Perry. Ibid. p. 395-396.
- ↑ Afšar. K. ((Arg-e ALišah)), Encyclopaedia Iranica. 1988. p. 397.
- ↑ كریمی، اصغر. «معماری ارگ بم و صنعت ابریشم»، مقالات كنگره معماری و شهرسازی. تهران: 1374، سازمان میراث فرهنگی كشور، ج2، ص256.
- ↑ ستوده، منوچهر. حدود العالم من المشرق الی المغرب. تهران: 1340، طهوری، ص117.
- ↑ دیاكونوف، ا. م. تاریخ ماد. ترجمه كریم كشاورز، تهران: 2537 (1357)، پیام، ص178-199.
- ↑ پازوكی طرودی، ناصر. استحكامات دفاعی در ایران دوره اسلامی. تهران: 1376، سازمان میراث فرهنگی كشور، صفحات مختلف.