اسماعیل صفوی

اسماعیل صفوی، مؤسس و نخستین پادشاه سلسله صفوی، فرزند شیخ حیدر از نوادگان شیخ صفی‌الدین اردبیلی (حك930-907ق / ؟ م).

مادر شاه اسماعیل، مارتا مشهور به عالم شاه بیگم دختر اوزون حسن فرمانروای آق‌قوینلو و دسپینا خاتون همسر طرابوزانی او بود. از این‌رو جزء اعظم خون اسماعیل غیرتركی بود. اسماعیل، مادرش و دیگر فرزندان شیخ حیدر با كشته شدن پدر توسط یعقوب آق‌قوینلو، در قلعه استخر فارس زندانی شدند. چهار و نیم سال بعد او آزادی یافته راهی اردبیل و لاهیجان شد وبه همراه دویست نفر از مریدان در دربار كاركیا میرزا علی حكمران محلی گیلان پناه گرفت. اسماعیل سال‌ها در پرتو حمایت‌های كاركیا میرزا بود. برخی منابع از رفتن او به وان و قراباغ وبرخی از آموزش‌های او در لاهیجان و تلاش‌های كاركیا میرزا برای دور داشتن او از دست رستم میرزای قراقوینلو خبر داده‌اند. بر خلاف نظر كاركیامیرزا، اسماعیل بر این باور كه «از عالم بالا مأمورم و در این نهضت معذورم»، به دیلمان، طارم و اردبیل رفت و از مریدان آسیای صغیر و شام دعوت كرد در 906ق / ؟ م با هفت هزار قزلباش ارزنجان و پس از آن، شیروان و باكو را فتح و در نبرد شرور نخجوان الوندبیك را شكست داد. در 907ق در تبریز بر تخت پادشاهی نشست و تشیع را به عنوان مذهب رسمی ایران اعلام كرد. در 908ق عراق عجم و فارس را از سلطه مراد‌بیگ آق‌قوینلو خارج كرده، خاندان ذوالقدر را از حكومت دیاربكر و مشعشعیان را از خوزستان برانداخت، فارس و همدان را ضمیمه قلمرو خود كرد. در 913ق / ؟ م آلبوكرك پرتغالی‌ هرمز را اشغال و خراج‌گذار پرتغال كرده نفوذ استعمارگران را در دریاهای جنوب هموار ساخت. ضعف تیموریان در خراسان موجب گستاخی ازبكان در حمله به آنجا شد كه در حمله شاه اسماعیل، شیبک خان ازبك در مرو شكست خورد (916ق) و پوست سر او را پر از كاه كرده به دربار عثمانی فرستاد و این چنین قلمرو صفویان تا آمودریا، (جیحون) گسترش یافت. شاه اسماعیل ظهیرالدین بابر را در فتح دوباره سمرقند یاری داد. اما پیروزی‌های او چندان دوام نیافت كه سلطان عثمانی، سلیم خان اول، علمای سنی را واداشت كه بر كفر شیعیان و جهاد با آنان فرمان دهد، نامه‌های توهین‌آمیز او به شاه اسماعیل و كشتار شیعیان طرفدار صفوی موجبات جنگ چالدران (رجب 920ق / اوت 1514م) را فراهم ساخت كه به دلیل عدم استفاده ایرانیان از سلاح‌گرم، توپ و تفنگ و اتكا به آئین جوانمردی مبنی بر استفاده از شمشیر و استفاده عثمانیان از توپ‌خانه موجب شكست ایرانیان شد كه برخی مورخان آن را «اقتضای چرخ فتنه‌گر» دانسته‌اند. تبریز در اشغال عثمانیان درآمد، ازبكان به خراسان یورش آوردند و این‌گونه اروپاییان نیز از مهلكه و خطر حمله عثمانی در امان ماندند، پس از 10سال، شاه اسماعیل در 930ق درگذشت. تلاش‌های او برای اتحاد با اروپائیان علیه عثمانی عقیم ماند. و تهماسب به جای پدر بر تخت نشست. اروپائیان شاه اسماعیل را صوفی می‌خواندند و قزلباشان او را به سان معبود و خود را آماده قربانی شدن در راه او می‌دانستند.

نویسنده مقاله

مهدی ابوالحسنی ترقی