کتابخانه آستان قدس رضوی

آستان قدس رضوی، کتابخانه. قدیمی‌ترین کتابخانه عمومی شهر مشهد که به «قرائتخانه حضرت»، «کتابخانه مشهد رضا» و غیره نیز شهرت داشته است. تاریخ تأسیس آن را به مناسبت یک مجلد قرآن وقفی در 363ق/ 974م که به شماره 3004 در نسخ خطی ثبت است به آن سال نسبت می‌دهند. برخی تحقیقات دیگر، تاریخ تأسیس آن را سده پنجم هجری دانسته‌اند و برخی نیز از وجود کتابخانه در سده 7ق خبر داده‌اند. اما آنچه مسلم است این کتابخانه بنابر وقف‌نامه مربوط به تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی به تاریخ 861ق/ 1457م در آن سال دایر و مورد استفاده عموم مردم بوده است. در سده 10ق/ 16م کتابخانه مورد تجاوز ازبکان قرار گرفت و بسیاری از نفایس آن به تاراج رفت. در زمان سلطان حسین میرزا بایقرا و امیرعلیشیر نوایی وزیر دانشمند تیموری توجه به کتابخانه آستان قدس رضوی بیشتر شد. در زمان شاه عباس صفوی برخی از آثاری که در هندوستان فروخته شده بود، باز پس گرفته شد. در دوران صفویه کتابخانه دارای نسّاخان، ورّاقان، و مصّححانی بوده که به طور مرتب کتاب برای کتابخانه تهیه کرده‌اند. «خازن الکتب» را شاهان صفوی از یکی از علمای برجسته زمان تعیین می‌کرده‌اند. عادل شاه افشار جانشین نادرشاه که در مشهد حکومت می‌کرد، در نظم و رونق آستان قدس کوشید و املاکی برای آن وقف کرد، سازمانی برای آن تعیین و وظایف کارکنان را در آیین‌نامه‌ای نوشت که به طور «طومار عادلشاهی» معروف است. حدود 1150/ 1737م قرآن‌خانه و کتابخانه در محلی پشت ایوان طلای صحن عتیق قرار داشت. بعداً بین 1289 تا 1290ق/ 1872- 1873م به دستور سلطان محمد میرزا سیف‌الدوله نایب التولیه، محل کتابخانه را تغییر دادند و به قسمت غربی مدرسه علینقی میرزا انتقال یافت. در 1290- 1297ق/ 1873- 1880م نواقص کتابخانه تا حدی برطرف شد. در دوره نیابت تولیت محمد ولیخان اسدی فهرست کتابخانه طبع و توزیع گردید. بدین گونه نخستین کتابخانه که در ایران موفق به نشر فهرست با اسلوب جدید شد این کتابخانه بود. در 1315ش ساختمان جدیدی برای کتابخانه و موزه با زیربنای 1034 متر برای کتابخانه و موزه در نظر گرفته شد که از مهر 1323 مورد استفاده مراجعان قرار گرفت. در 1356، کتابخانه به ساختمان جدیدی در 2 هزار متر زیربنا در سه طبقه که برای کتابخانه ساخته شده بود انتقال یافت. در 1359 مقرر شد ساختمان جدیدی برای کتابخانه مطابق با نیازها و تکنولوژی نوین ساخته شود. کتابخانه جدید با 28 هزار متر مربع زیربنا و مجهز به انواع تجهیزات ایمنی در تاریخ فروردین 1374 افتتاح شد. گنجایش کتابخانه یک میلیون است که تا 5 میلیون قابل گسترش است. در کتابخانه به 42 زبان دنیا کتاب نگهداری می‌شود.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

بهارعلی فتحی