ایوان مدائن

ایوان مدائن، مشهور به طاق کسری و معروف‌ترین بنای به جای مانده از پادشاه ساسانی واقع در عراق امروزی.

ایوان به طاق یا عمارتی گفته می‌شود که شکل آن محرابی و هلالی باشد. به این دلیل آن را ایوان کسری یا طاق کسری می‌گویند که به احتمال سازندة آن خسرو انوشیروان (589- 531 م) ملقب به کسری بوده و کسر را نیز مورخ ان عرب به عنوان لقب خسرو از شیروان و خسرو پرویز بکار برده‌اند. ویرانه‌های این بنا در محلة اسپانبر واقع در شرق تیسفون^* و در آنجا که آثار خرابه‌های بسیاری موجود است هنوز پابرجاست. تاریخ برآوردن کاخ تیسفون به درستی روشن نیست گروهی آنرا خسرو انوشیروان و گروهی به شاپور یکم (حک: 272- 241م) و حتی شاپور دوم (379- 309م) نسبت داده‌اند. مجموع خرابه‌های این کاخ و متعلّقات آن مساختی به طول 300 × 400 متر را در بردارد که شامل آثاری چند است. علاوه بر طاق کسری عمارتی در فاصلة 100 متری مشرق آن و تلی معروف به حریم کسری در سمت جنوب آن و ویرانه‌هایی در سمت شمال در زیر قبرستان جدید هست و طاق کسری تنها بخش از کل عمارت است که اثر قابل توجهی از آن باقی مانده. ایوان بزرگ حدود 35 متر ارتقاع و قطر دهانة آن 25 متر است که به حیاط بسته‌ای باز می‌شده. در حال حاضر قسمتی از ایوان و نمای کاخ برپاست. بقیة ساختمان به پنج اتاق راستگوشة بزرگ تقسیم می‌شده که راهروهایی آنها را به هم متصل می‌کرده که شماری اتاق کوچک آنها را از هم جدا می‌کنند. مصالح ساختمانی در اینجا از سنتهای مقدس معماران بین‌النهرین یعنی آجر و ملاط پوشیده از گچبری که وسیله‌ای برای ریزه‌کاریهای تزیینی بوده، پیوری می‌کند. آرایش بیرونی شامل نمای ساختمان است که از شش طبقه طاقچة افقی که بر ستونهای توکار سوارند ترکیب شده. این نما از صاروج منقش با سنگهای مرمر یا از صفحات مسین رزاند و دوسیم‌اندود پوشیده شده بوده. تا سال 1888م نما و تالار بزرگ مرکز برپا بوده و در این سال جناح شمالی خراب شده است. و در وسط این جلوخان دهانة طاق بزرگ بیضی شکلی نمایان است که عمق آن تا آخر بنا پیش رفته که تالار بارگاه شاهنشاه بوده. این بنا از لحاظ ساختمانی بنایی ساده بوده ولی حیرت و اعجاب نظارگان در برابر آن بیشتر به علت عظمت و ضخامت اضلاع آن بوده است. از آرایش داخلی بنا تنها توصیفایی مربوط به روزگار خسرو انوشیروان باقی است و بیانگر این است که دیوارها پوشیده از موزاییک بوده از جمله در اتاقی که تخت او قرار داشته صحنة جنگ وی در انطاکیه را کشیده بودند و از روی تعدای مهره‌های موزاییک شیشه‌ای و تکه‌هایی از مرمر رنگ‌آمیزی شده که در آنجا به دست آمده این مطلب اثبات می‌‌شود. تاج پادشاه که مرصع به زر و سیم و مروارید و یاقت و زهره بوده به وسیلة زنجیری از طلای نازک به سقف آویخته بوده و حلقه‌ای که زنجیر تاج را به سقف می‌بسته تا سال 1812م برجای بوده است.

ایوان مدائن به دلیل آنکه نشانه شاهنشاهی ساسانی که در تیسفون به دست مسلمانان تصرف شد به عنوان نماد فروپاشی آن حکومت و پیروزی اسلام و «آئینه عبرت» در ادبیات دوران اسلامی شهرت یافت^8.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

سهم الدین خزائی

کریستن سن، همان، صص 25- 523.

خاقانی شروانی، بدیل‌بن علی تحفه‌العراقین، به اهتمام یحیی قریب، تهران: ابن‌سینا، 1333؛ خاقانی شروانی، بدیل بن‌علی، دیوان خاقانی،ویراسته میرجلا‌الدین کزازی. تهران، نشر مرکز،1375.