بیشاپور

بیشاپور، از شهرهای مهم روزگار ساسانیان^* در دهانهتنگهچوگان نزدیک کازرون. نام بیشاپور که در منابع به گونه‌های بشاپور، به شاپور، و. ـ شاپور، شاور، بشاوور، سابور و بَی ـ شاپور در فارسی میانه به معنی خدایگان شاپور، آمده است به دومین شاه ساسانیان، شاپور^*اول منتسب است که مرکز کوره (بخش ـ ولایت) شاپورخره (روشنی) یکی از پنج بخش اصلی فارس در زمان ساسانیان بوده است که در کنار رود شاپور در پایین تنگه چوگان از مهم‌ترین مراکز شهرنشینی و باستانی ایران است که بنای آن به احتمال در 266م پایان یافته است. گذشته از محله‌های مسکونی و برج و باروهای عظیم این شهر، معبد آناهیتا، تالار تشریفات، ایوان موسوم به ایوان موزائیک، مجراهای ورود و خروج آب و ... از مهم‌ترین سازه‌های معماری آن می‌باشند. معبد آناهیتا مکعبی 14×14 با عمق 6 متر از سطح زمین از طریق کانال آب به روخانه مرتبط بوده و دیوارهای آن دو جداره با سنگ‌های تراش داده بزرگ بنا شده است. ایوان موزاییک با گچ‌بری‌ها و موزاییک‌های مزین به نقوش گیاهی و انسانی در کف بنا و تالار تشریفات (پذیرایی) 4 ایوانه و برخوردار از گنبدی عظیم که فرو ریخته است، هر یک از مهم‌ترین نمونه‌های معماری دورهساسانیان می‌باشند. در کناره رودخانه و بدنه صخره‌ای تنگه چوگان نقش نگاره‌هایی با مضامین، تاج‌گذاری، پیروزی بر امپراتوران رم و رقیبان داخلی، باج‌گذاری اقوام تابعه و نقش‌های آئینی از شاپور اول، بهرام اول، بهرام دوم و شاپور دوم، حک شده است که سبک طراحی پر تحرک برخی از این کتیبه‌ها (مانند نقش پیروزی شاپور اول بر رومیان) با تأکید بر جزئیات هنری با زیبایی ارائه شده است.

در یک فرسنگی تنگهچوگان و مشرف بر آن در دیوارهبلند صخرهغار شاپور قرار گرفته است که در دهانهآن مجسمهشاپور اول به ارتفاع 90/7 متر از سنگ یکپارچه تراشیده شده که غیر از مجسمه غول‌پیکر یاد شده در آثار جغرافی‌دانانی مانند مقدسی و حمدالله مستوفی است.

بیشاپور را مسلمانان در 23 (24ق) به صلح و در پی شورشی دوباره در 26ق به دست ابوموسی اشعری به جنگ گشودند. تا اوایل سده4 قمری آبادان و آتشکده‌های آن فروزان بود. جامه‌های تولیدی آن به نام سابوری (شاپوری) شهرت داشته است. مقدسی به وجود مسجد ارگ، جامع و مسجد خضر در بیشاپور اشاره می‌کند که آثاری از آن‌ها به دست نیامده اما تزئینات اسلامی از سده دوم قمری و گچ‌بری‌های منتسب به «سبک سامره» دورهعباسی (سده3ق) نیز تخریب شدن قسمت‌های پائین کتیبه‌ها بر اثر عبور دادن کانال آب از زمان آل‌بویه^* نشان دهندهآن است که تا سده چهارم که جغرافی‌دانان آن را تحت‌الشعاع کازرون که رو به آبادانی نهاده است می‌دانند است. از این زمان تا سده ششم ق که ابن‌بلخی آن را ویرانه می‌خواند و در سده هشتم که حمدالله مستوفی از هوای گرم، نامناسب و میوه‌های گرمسیری آن یاد می‌کند، و پس از آن؛ نام بیشاپور در پرتو کازرون در منابع دیده می‌شود.

نخستین کاوش‌های باستان‌شناسی در بیشاپور از 1317ش به سرپرستی رومن گیرشمن، توسط هیأت باستان‌شناسی فرانسه در ایران و پس از آن موزه لوور آغاز  شد و تا 1319ش ادامه یافت از آن زمان کاوش‌های پراکنده در این محوطهباستانی انجام شده است که آثار آن در موزه‌های داخلی و خارجی قرار گرفته‌اند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

حسن باستانی راد