مهدی قلیخان مخبر السلطنه

مهدی قلیخان (1334- 1240ش/ 1955- 1861م) ملقب به مخبرالسلطنه هدایت سیاسمتدار، مورخ، ادیب و قاضی دوره قاجار و پهلوی.

وی در 1280 ه‍. ق (1240ش- 1861م) متولدشد. پس از کسب علوم رایج در 1295ه‍. ق (1245ش) 1838م عازمالمان و درانجا زبان المانی اموخت. پس از بازگشت به تهران در (1297ه‍. ق 1880م) به عنوان کارمند تلگرافخانه و سپس معلم زبان المانی در دارالفنون و مترجم زبان المانی دربار ناصرالدین شاه گردید. در 1275ش به ریاست پست تهران و سپس به ریاست گمرکات و پست خانه اذربایجان منصوب شد. وی در سال (1317ق 1899م) ریاست مدرسه علمیه تهران را بر عهده گرفت. در سفر دوم مظفرالدین شاه به فرنگ به عنوان مترجم جزو همراهان شاه و در سفر اتابک به دور دنیا نیز وی را همراهی کرد. در این سفر به زیارت خانه خدا نائل و حاصل این سفر را در سفرنامه‌ای به جا گذاشت. هدایت پس از بازگشت از سفر به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب و در جریان مشروطیت نقش واسطه بین دربار و مشروطه‌خواهان را ایفا نمود. هدایت در گرفتن دست‌خط مشروطیت و تهیه و تنظیم قانون اساسی نقش مهمی داشت و جزء هیات تدوین قانون انتخابات مجلس و رئیس هیات نظارت بر انتخابات بود و در کابینه وزیر افخم، وزیر علوم بود. و تلاش برای استقراض از روسیه در ابتدای مجلس با مخالفت نمایندگان مواجه شد. وی در کابینه‌های اتابک وزارت فرهنگ و در کابینه ناصرالملک و نظام‌السلطنه وزارت عدلیه را برعهده داشت و اقدامات فراوانی برای اصلاح عدلیه انجام داد. مخبرالسلطنه در کابینه مشیرالدوله به سمت والی اذربایجان منصوب و به واسطه مشروطه‌خواهی مورد حمایت مردم وازادی خواهان انجا بود. در جریان به توپ بستن مجلس بااگاهی از این مسئله، موجبات دستیابی مشروطه خواهان به قورخانه دولتی (اسلحه) را فراهم کرد. پس از عزل از حکومت اذربایجان و جانشینی عین‌الدوله، عازم اروپا شد. با پیروزی ازادی خواهان و استقرار مشروطه مجدداً والیاذربایجان شد. در این دوره به واسطه مخالفت روسها و خطر درگیری، موجبات خروج ستارخان و باقرخان به سمت تهران را فراهم نمود.

پس از ترور برادرش (صنیع‌الدوله) باز هم عازم اروپا شد و در بازگشت از اروپا (1329ه‍. ق- 1291ش 1911م) به استانداری فارس منصوب و پس از سه سال به علت گرایش المان ها با فشار انگلستان مجبور به استعفاء شد. هدایت در کابینه‌های مستوفی‌الممالک و عین‌الدوله به وزارت عدلیه رسید. در سال 1338ه‍. ق/ 1297ش قیام شیخ محمد خیابانی علیه قرارداد 1919م، در حالیکه هیچکس حاضر نبود عازم اذربایجان شود بواسطه درخواست مشیرالدوله و دوستی با شیخ محمد، عازم انجا شد و علاوه بر سرکوبی قیام شیخ، قیام ماژور لاهوتی را نیز سرکوب کرد. در مجلس چهارم به نمایندگی تهران انتخاب ولی اعتبارنامه‌اش رد شد. در کابینه‌های مستوفی‌الممالک (5- 1301ش) وزیر فوائد عامه و تجارت و درشورای سلطنتی رضاخان جزو اعضاءان بود. در اوایل 1306ش به عنوان رئیس دیوان عالی کشور و طی سالهای 12- 1306ش به مقام نخست‌وزیری رضا شاه انتخاب شد. هدایت در طول شش سال نخست‌وزیری مجری نظرات داور نصرت‌الدوله فیروز و سردار اسعد و بالاخره شاه بود. از جمله وقایع این دوران لغو قرارداد دادرسی و تجدید امتیاز نفت، تأسیس بانک ملی، قانون توحید لباس، دستگیری و تبعید مرحوم مدرس، برکناری و محاکمه تیمورتاش، اعزام اولین گروه محصلین، اخراج میلسپو و انتخابات سه دوره مجلس بود. در اواخر عمر با تصویب مجلساخرین شغل ایشان را ریاست دیوان عالی تمیز اساس قرار داده و رتبه 11 قضایی به وی اعطا و سالیانه مبلغ 398 تومان برایش در نظر گرفتند. وی علاوه بر فعالیت سیاسی دارای چندین جلد کتاب در موضوعات مختلف از جمله؛ فواید الترجمان، تحفه‌الافاق، گزارش ایران، مجمع‌الادوار، سفرنامه مکه، تخفه‌الافلاک، خاطرات و خطرات می‌باشد. ‌ در سال 1334ش/ 1275ه‍. ق 1916م در سن 95 سالگی درگذشت.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده اصلی

علی موسیوند