زیاریان

زیاریان، یا ال زیار سلسله‌ای از حکمرانان ایرانی در طبرستان و گرگان (حک319-483ق/931-1090م).

با ضعف حکمرانان علوی در شمال، سردار زیاری اسفار بن شیرویه زیاری از نوادگان زیار بن وردانشاه، گرگان و طبرستان را تصرف کرد. اما به توسط مرداویج پسر زیار در 316ق/982م کشته شد. مرداویج (حک 316-323ق)، ری، همدان و اصفهان را نیز گرفت و سپاه مقتدر خلیفه عباسی نیز از او شکست خورد و تا خوزستان پیش رفت. او که گرایش به دین زردشت داشت در پی احیای عظمت ساسانیان و براندازی عباسیان بود و جشن‌های مهرگان، سده و نوروز را با شکوه برگزار می‌کرد و در 323ق توسط غلامان ترک خود کشته شد و برادرش وشمگیر به جای او بر تخت نشست که با قیام ماکان بن کاکی، مواجه شد و در جدال با ال‌بویه و سامانیان قرار گرفت.

پس از وشمگیر، پسرش بیستون، شمس‌المعالی قابوس بن وشمگیر، منوچهر، انوشیروان یکی پس از دیگری به حکومت رسیدند. شمس‌المعالی با مؤید‌الدّوله دیلمی جنگ‌های بد فرجامی داشت اگر چه خود سخت‌کوش بود و در شعر، ادبیات و خط از سرامدان روزگار بود که کتاب کمال‌البلاغه را به زبان عربی به وی نسبت می‌دهند. منوچهر نیز که از القادربالله خلیفه عباسی لقب فلک‌المعالی را گرفته بود با محمود غزنوی همزمان بود سیادت او را پذیرفت و با دختر محمود ازدواج کرد. منوچهری دامغانی شاعر بزرگ در دوران وی می‌زیست. و دربار وی نیز ادیب‌پرور بود. در دوران انوشیروان زمام امور در دست سپهسالار، ابوکالیجار، و تحت سیادت مسعود غزنوی بود. اختلاف این دو راه را برای موفقیت انوشیروان در شمال ایران فراهم کرد. اما حضور سلجوقیان در نواحی داخلی به مرور زیاریان را از صحنه سیادت حذف کرد.

زیاریان به فرهنگ و تمدّن ایرانی علاقه فراوان داشتند. عنصرالمعالی کیکاووس کتاب قابوس‌نامه را در اخلاق و پند برای پسرش گیلان شاه نوشت و در این زمان ابوریحان بیرونی اثارالباقیه عن القرون الخالیه را به نام قابوس زیاری نوشت. گنبد بلند اجری در گنبد- گرگان- از اثار ماندگار و نشانه‌ای از توانایی‌های هنری زیاریان است. زیاریان در اغاز احساسات ضد عربی داشتند اما به تدریج خود را مجبور به همراهی با اعراب داشتند و با خلفای عباسی و ترکان حامی انان کنار امدند. اما همواره سعی می‌کردند از عرب مابی دوری کرده علم اموزی و فرهنگ ایرانی را رواج دهند.

زیاریان در دوره‌ای به حکومت رسیدند که از یک سو با سامانیان و ال‌بویه در اغاز حکومت و از دیگر سو با غزنویان و خلفای عباسی و سرانجام با سلجوقیان روابط و مناسباتی توأم با جدال برقرار کردند. قلمرو حکومتی انان در اغاز از شمال تا جنوب غربی ایران بود و سرانجام به همان سرزمین‌های شمالی اکتفا کردند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

کورش صالحی