آسیابانی

آسیابانی، یااسبانی کار گرداندناسیا وارد کردن غلات و نگهداری ازاسیاخانه.

آسیابانی در ایران پیشینه دراز دارد و احتمالاً با پیدایی اسیاهایابی و بادی و ستوری همزمان بوده است. با وجود اهمیت پیشه اسیابانی و نقش و ارزش اجتماعی اسیابان در جامعه‌های کشاورز ایران،اگاهی درباره این پیشه و چگونگی کاراسیابانان و سازمان صنفی و زندگی واداب و اخلاق و منزلت اجتماعیانان اندک است. در متون بازمانده از زبان پهلوی دوره ساسانی، تاانجا کهاگاهی داریم ازاسیابان واسیابانی نامی نیامده است، در صورتی که نام «نانباگ» (= نانوا)، پیشه‌ور وابته به اسیابانیامده است.

در اوایل دوره اسلامیاسیابانان شهری در گروه و صنفی تشکل یافته بودند و مانند پیشه‌وران دیگر در برخی شهرهای مهم، مانند بصره، رسته بازاری مخصوص خود داشتند. در قدیم بیشتر صنف‌ها با نشان و علامتی مخصوص شناخته می‌شدند. نشان‌ و نماد صنفی گروهاسیابانان سنگاسیا بود.

آسیابانان وظایف گوناگونی بر عهده داشتند. تنظیم فشاراب دراسیاب و سرعت وزش باد در بادآس، مراقبت از حرکت چارپا در خراس، میزان سرعت گردش سنگاسیا و حد خُرد وارد کردن غلات، تراش واج دادن دندانه‌های روی سنگ گرداناسیا، که در اثر چرخش زیاد و کار مداوم سائیده و کُند می‌شد، تعمیر ابزار و وسایلاسیاخانه و گاهی بوجاری (غربال و پاک کردن) غلّه پیش ازاسیا کردن از کارهایاسیابانان بود.

آسیابان‌های شهرها موظف بودند هر روز علاوه بر گندمی که برای مردم محلارد می‌کردند، مقدارارد مورد نیاز نانوایی‌های شهر را هم تأمین کنند. برای عوض و یا مخلوط نشدن غلّه مردم،اسیابان‌ها نام صاحبان غلّه را روی تکه‌هایی از کدوحلوایی یا کدوغلیانی می‌کندند و از کیسه‌های غلّه می‌آویختند.اسیابان‌هایی که سواد نداشتند نشانه‌هایی رویانها می‌گذاشتند. هر چند گاه محتسبی بهاسیاخانه‌های شهر می‌رفت و دستگاهاسیا و ابزارها و وسایلاسیابانی و شیوه کار و رفتاراسیابان را بررسی می‌کرد. هرگاهاسیابانی در کار و وظیفه‌اش کوتاهی و تقلب می‌کرد، او را حد می‌زدند و جریمه می‌کردند.

آسیابانی از قدیم کار مردان بوده است. در برخی روستاها، مانند بلوک زهرا، کهاسیاخانه را مقدس می‌پنداشتند، زنان را از ورود بهاسکده و گرداندن اسیا منع می‌کردند. در برخی روستاهای دیگر مانندالاشت سوادکوه، برعکس کاراسیابانی به زنان سپرده می‌شد. اسیابانان برای کاراسیابانی مزد می‌گرفتند. مزد را که اصطلاحاً «تَژْده» می‌نامیدند، به صورت جنس یا پول نقد، روزانه یا سالانه می‌پرداختند. پرداخت مزداسیابان به عهده صاحباسیاخانه، یا صاحبان غلّه بود، و معمولاً بر اساس چند یک درآمداسیا حساب می‌شد. همه درآمد حاصل از کار دراسیاهای وقفی یااسیاهایی که مردم یک ده یا محل دران سهم داشتند بهاسیابان می‌رسید. در دهات اربابیِ متعلق به بزرگ مالکان،اسیابانان سهمی از درآمداسیا را به نام «حقّابه» به مالک می‌پرداختند. سهمی از درآمداسیا را هم به عنوان «طَقْاسیا» (مالیات) به حاکم شهر یا شاه می‌پرداختند. مزد شاگرداسیابان نیز ازارد غلّهاسیا شده پرداخت می‌گردید. در این زمان نیز هنوز در برخی جاها مزداسیابان را به همان رسم گذشته می‌پردازند. در جاهایی هم کهاسیای موتوری یا برقی کار می‌کند،اسیا یا در اجارهاسیابان است و بهاسیابدار اجاره می‌پردازد و یااسیابان ازاسیابدار روزانه دستمزد دریافت می‌دارد.

آسیابان‌های برخی شهرها در میان خود به زبانی ساختگی یا «لوترا» صحبت می‌کردند که دیگرانان را در نمی‌یافتند. این لوترایاسیابانی که امروزه از میان رفته در دزفول و شوشتر به «زبان چَپی» معروف بوده است.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

علی بلوکباشی