مطبوعات غیر فارسی زبان
مطبوعات غيرفارسي زبان، چاپ روزنامه به زبان غيرفارسي در ايران پيشينهاي نسبتاً طولاني دارد. پانزده سال پس از انتشار روزنامة «كاغذ اخبار» ميرزا صالح كه هنوز در هيچ نقطهاي از ايران روزنامه منتشر نميشد، در 1266ق/ 1849م اولين نشرية غيرفارسي با نام «زاريرادي باهرا» كه به فارسي (پرتو روشنايي، شعاع نور، شعاع روشنايي و...) ترجمه شده به زبان سرياني در شهر اورميه براي كلدانيها منتشر شد.1 زاريرادي باهرا در عين حال يكي از روزنامههايي است ك ساليان طولاني چاپ آن از 1849، يعني اواخر حكومت ناصرالدين شاه، تا 1918م / 1337ق كه دوران پادشاهي احمدشاه قاجار، انتشار آن ادامه داشت.2 تاريخ انتشار اين روزنامه در منابع به اختلاف نوشته شده و به غير از 1849، دو سال 1850 و 1851 را هم براي شروع انتشار آن نوشتهاند.3
پارهاي منابع اولين نشرية غيرفارسي زبان را روزنامة فرانسوي زبان (پاتري[1]) كه به معني وطن است و در 1885م چاپ شده نوشتهاند4 كه با توجه به 34 سال تقدم چاپ روزنامة «زاريرادي باهرا» بر (پاتري)، ميتوان نادرستي اين سخن را دريافت.
روزنامة «اكودوپرس[2]» كه آن را به پژواك ايران و صداي ايران ترجمه كردهاند، زير نظر محمدحسنخان اعتمادالسلطنه و با مديريت محمدحسين فروغي و سردبيري، نخست بارون دونورمان و سپس اغون مورل به زبان فرانسه در شهر تهران منتشر ميگرديد.5 تاريخ انتشار نخستين شمارة اين روزنامه 12 فروردين 1264/ 4 جماديالثاني 1302 برابر با 21 مارس 1885 ميلادي است.6
نخستين شمارة روزنامة «فارس» نيز كه برخي به غلط آن را اولين نشرية شهرستاني دانستهاند7 به زبان عربي منتشر شده، اما از شمارة دوم به بعد مطالب آن به زبان فارسي بوده است.8
اما در اين ميان ارامنه هم در انتشار روزنامه به زبان ارمني در ايران از سابقهاي بيش از يك سده برخوردار هستند. در 1893م/ 1271ش روزنامة شاويق (كورهراه) كه نخستين روزنامة ارمني زبان ارمنيان تهران شناخته شده منتشر شد9 و در مدت زمان بيش از يكصد سال حيات نشريات ارمني، آنان متجاوز از هفتاد روزنامه و مجله منتشر كردهاند.10 ناگفته نماند كه برخي از محققين تاريخ مطبوعات در اينكه شاويق نخستين نشرية ارمني در ايران است ترديد دارند و نيز تاريخ انتشار نخستين شمارة آن را 1312ق/ 1894م نوشتهاند.11
تعداد ديگري از نشريات ارمني كه در ايران چاپ شدهاند عبارتند از: «آستق آروليان[3]» (= ستارة شرق) تهران 1275ش، «آراوُت[4]» (= صبح) تبريز، 1288ش، «آرشالويس[5]» (= سپيده) تهران 1291ش، «آليك[6]» (= موج) تهران از 1310ش تاكنون و...12. در مدت بيش از يك سده فعاليت ارامنه در زمينة چاپ روزنامه و مجله در ايران، بيش از هفتاد عنوان روزنامه و مجله توسط آنان به چاپ رسيده.13 كه انتشار برخي از آنان هنوز هم ادامه دارد.
سابقة چاپ روزنامه در آذربايجان به زبان تركي به دوران مشروطيت باز ميگردد. در 1326ق / 1908م روزنامة «ملا عمو» از سوي مخالفين مشروطه در شهر تبريز منتشر ميشد14 و روزنامة «آناديلي» هم به مديري سيدحسين عدالت به زبان تركي در 1287ش در تبريز منتشر گرديد.15 پس از آن نيز در سالهاي آغازين دهة 1320ش سه روزنامة «آذر»، «اورميه» و «غلبه» در زمستان 1324ش به ترتيب در زنجان، اورميه و تبريز منتشر ميشد.16 اين تعداد بعدها افزايش يافته و به رقم 36 روزنامه به زبان تركي رسيده است.17 به طور كلي در آذربايجان 4 روزنامه به زبان كَلداني، 8 روزنامه به زبان كُردي، 15 روزنامه به زبان ارمني و يك روزنامه هم به كردي و تركي منتشر ميشد.18 با اشغال ايران در سالهاي جنگ جهاني دوم و رواج زبان انگليسي به جاي زبان فرانسه در مدارس كشور، مطبوعات نيز در اين زمينه متأثر از اين موضوع شدند و به يك باره از تعداد مطبوعاتي كه به زبان فرانسه منتشر ميشد كاسته و در مقابل بر تعداد روزنامههاي انگليسي زبان افزوده گرديد.19 از نشرياتي كه به زبان انگليسي و فرانسه به چاپ ميرسيدند، ميتوان از: «ديسپاچ[7]» = (پيام) 1322، «تهران ديلينيوز[8]» 1321، «ژورنال دو تهران[9]» 1313 و «مساژه دو تهران = گزارشگر تهران[10]» نام برد. از دو زبان روسي و لهستاني هم كه به هر دو زبان روزنامه منتشر ميشد بايد ياد كرد. روزنامههاي «نازپرزي ژاسيل= دوستان ما[11]» 1321ش، « ؟[12]» 1321ش و «اسلووپولسكي = سخن لهستان[13]» 1321ش به اين دو زبان منتشر ميشده است.20
به طور كلي چاپ روزنامه به زبانهاي غيرفارسي هم با رويدادهاي سياسي پيش آمده در كشور، مرتبط بوده و در ادوار مختلف فراز و نشيب داشته است. در ميان 85- 1215ش، هفت عنوان نشريه به زبانهاي ارمني، آشوري، تركي و فرانسه در ايران منتشر ميشده است.21 در پانزده سال 1285- 1300ش، مطبوعات از تنوع بيشتري برخوردار شد و نشرياتي به زبانهاي عربي، عبري و انگليسي هم مجال انتشار پيدا كردند و بر تعداد نشريات ارامنه نيز افزوده شد.22 از آغاز سدة چهاردهم شمسي تا 1304 باز هم به دليل تحولات سياسي در كشور با افزايش تعداد روزنامهها روبرو ميشويم، اما در پي توقيف مطبوعات در ميان 1304- 1320ش، از تنوع زباني روزنامهها هم كاسته شد و به 14 روزنامه به زبان ارمني، 4 روزنامه به زبان فرانسه و يك روزنامة انگليسي زبان محدود شد.23 از شهريور 1320 تا مرداد 1332 كه يكي از پرشورترين ادوار مطبوعات ايران است به دليل رويدادهايي كه در آذربايجان و كردستان رخ داد، رونامههاي جديدي به زبان تركي و كردي منتشر شدند. در اين دوره، پانزده عنوان نشرية ارمني، سيزده عنوان كردي، و دوازده عنوان هم به زبان تركي منتشر شدهاند.24 پس از كودتاي 1332 تا پايان 1356، تعداد مطبوعات انگليسي زبان افزايش يافت و به سي و هفت عنوان رسيد. اين در حالي است كه از تعداد مطبوعات به زبانهاي ارمني، عربي و كردي كاسته شد و به زبان تركي هم نشريهاي منتشر نميشد اما يك نشريه به زبان آلماني به جمع مطبوعات غير فارسي زبان افزوده شد.25 بيشتر اين نشريات از سوي مؤسسات دولتي منتشر ميشدند.
مآخذ:
1. قاسمي، سيدفريد. اولينهاي مطبوعات ايران. چاپ 1383، نشر آبي، ص 141ـ143.
2. قاسمي، سيدفريد. سرگذشت مطبوعات ايران. جلد دوم، 1380، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص 1154.
3. مجيدي، موسي. تاريخچه و تحليل روزنامههاي آذربايجان 1230- 1380. چاپ 1382، كتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، ص 199؛ تربيت، محمدعلي. دانشمندان آذربايجان. چاپ 1378، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ص 595.
4. براون، ادوارد. تاريخ مطبوعات و ادبيات ايران در دورة مشروطيت. جلد دوم، ترجمه و ... محمد عباسي، تهران: بيتا، انتشارات معرفت، ص 144؛ خماميزاده، جعفر. (ترجمه و تدوين): روزنامههاي ايران از آغاز تا سال 1329 ه.ق. 1289 ه.ش، ص 262.
5. قاسمي، سرگذشت مطبوعات .... ص 1747.
6. همان، ص 1748.
7. براون، ص 136؛ صلحجو، جهانگير. تاريخ مطبوعات ايران و جهان. 1348، كتابهاي سيمرغ، ص 71
8. صلحجو، ص 72.
9. هوويان، آندرانيك. ارمنيان ايران. چاپ 1380، مركز بينالمللي گفتگوي تمدنها – هرمس، ص 67.
10. همانجا.
11. قاسمي، سرگذشت مطبوعات .... ص 1767.
12. لازاريان، ژانت. دانشنامة ايرانيان ارمني. چاپ 1382، مركز بينالمللي گفتگوي تمدنها- هيرمند، ص 192ـ198.
13. هوويان، ص 67.
14. صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرايد و مجلات ايران. چاپ دوم 1364، انتشارات كمال اصفهان، ج 4، ص 236.
15. صدرهاشمي، ج 1، ص 282.
16. ابوترابيان، حسين. مطبوعات ايران از شهريور 1320- 1326. چاپ 1366، مؤسسة اطلاعات، ص 169ـ171.
17. مجيدي، ص 232.
18. همانجا.
19. برزين، مسعود. تجزيه و تحليل آماري مطبوعات ايران. 1370، مركز مطالعات و تحقيقات رسانهها، ص 13.
20. ابوترابيان، ص 174ـ175.
21. برزين، ص 16.
22. همان، ص 17.
23. همان، ص 18ـ19.
24. همان، ص 21.
25. همان، ص 22 و 23.
[1]. patrie
[2]. Echa de perse
[3].
[4].
[5].
[6].
[7]. Dispatch
[8]. Tehran Daily news
[9]. Jaurnal de Tehran
[10]. Messager de Tehran
[11]. Nasz Przyjuciel
[12]. Polska Jagiellonska
[13]. Slowo Polski
مسعود عرفانیان