فتحعلی آخوندزاده

آخوندزاده، فتحعلي‌زاده (1227 يا 1228ـ1295ق/ 1812ـ1878م) نويسنده، ‌نمايشنامه‌نويس، ‌شاعر ترک‌زبان و فارسي‌گوي ايراني تبار.

ميرزا فتحعلي مشهور به آخوندزاده / آخوندوف و متخلص به صبوحي، فرزند ميرزا محمدتقي خامنه‌اي آذربايجاني بود.¹ ميرزا محمدتقي به سبب ستم دولتمردان وقت همسر و فرزندانش را در خامنه رها كرد و به شهر نوخا / شِكي در آذربايجان شوروي رفت. در 1226ق/ 1811م در آن شهر با نعناع خانم برادرزادة آخوند ملا علي اصغر ازدواج كرد و از اين پيوند فتحعلي زاده شد.² فتحعلي در كودكي به دنبال جدايي پدر و مادرش، همراه مادر خود رهسپار مشكين شهر شد. در آنجا نزد عموي مادرش آخوندعلي اصغر درس روحانيت خواند.³ در 1249ق / 1832م به گنجه رفت و تحت تأثير افكار ميرزا شفيع، شاعر و خوشنويس گنجوي از سلك روحانيت در آمد. در تفليس زبان روسي و پس از آن ادبيات و فلسفة روس و غرب را آموخت و در 1251ق/ 1834م در تفليس مترجم ارتش روسية تزاري شد و تا درجة ‌سرهنگي ارتقا‌ء يافت.⁴

در فاصلة 1267 تا 1272ق / 1850ـ1855م با الهام از نمايشنامه‌هاي شكسپير[1]، ‌مولير [2]و ديگران، 6 نمايشنامه نوشت. مطالب انتقادي بسياري هم به زبان‌هاي تركي، ‌فارسي، ‌عربي و روسي به نگارش درآورد.⁵ در شعر دست داشت و به زبان‌هاي تركي و فارسي شعر مي‌سرود.⁶ سرانجام در تفليس درگذشت و در گورستان مسلمانان آن شهر به خاک سپرده شد. در ميان آثارش مي‌توان از 6 نمايشنامه و يک داستان نوشت (1267 تا 1272 ق / 1850-1856م) ياد کرد كه ميرزا جعفر قراجه داغي زير نظر آخوندزاده آنها را از تركي به فارسي برگردانده و با عنوان تمثيلات به چاپ رسانده است؛ از آثار ديگر او مي‌توان الفباء جديد (1274ق / 1857م) و مكتوبات كمال‌الدوله (1279 تا 1280ق/ 1862 تا 1863م) را نام برد.⁷ نقد ادبي به شيوة جديد را به آخوندزاده نسبت داده‌اند.⁸ او در لزوم تغيير خط و الفباي اسلامي نيز پيشنهادهايي عرضه كرد.⁹

مآخذ:

1. سادات ناصري، حسن. سرآمدان فرهنگ و تاريخ ايران در دورة اسلامي. تهران: شوراي عالي فرهنگ و هنر، 1353، بخش1، ص 1ـ 3 (به اختصار).
2. آرين‌پور، يحيي. از صبا تا نيما. تهران: جيبي و فرانكلين، 1351، ج 1، ص 342ـ 343.
3. آدميت، فريدون. انديشه‌هاي ميرزا فتحعلي آخوندزاده. تهران: خوارزمي، 1349، ص 10.
4. قبادي، حسينعلي. بنيادهاي نثر معاصر فارسي. تهران: پژوهشكدة علوم انساني و اجتماعي جهاد دانشگاهي، 1383، ص 124.
5. چهره‌هايي از پيشروان هنر و ادبيات معاصر ايران. به كوشش كيوان مهجور و ديگران، تهران: فرهنگسراي نياوران، 1357، ص 46.
6. اثرآفرينان. زير نظر كمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1377، ج 1، ص 9.
7. آخوندزاده، فتحعلي. تمثيلات. ترجمة محمد جعفر قراجه داغي، تهران: خوارزمي، 1349، ص 3، (مقدمة مصحح).
8. رحيميان، ‌هرمز. ادوار نثر فارسي از مشروطيت تا سقوط سلطنت. تهران: سمت، 1380، ص 51؛ سپانلو، محمدعلي. نويسندگان پيشرو ايران. تهران: كتاب زمان، 1362، ص 202.
9. آخوندزاده، فتحعلي. همان‌جا.

[1]. Shakspere.

[2].  Molière.

ابوالقاسم رادفر