اسماعیل صفوی

اسماعیل صفوی، مؤسس و نخستین پادشاه سلسله صفوی، فرزند شیخ حیدر از نوادگان شیخ صفی‌الدین اردبیلی (حک930-907ق / ؟ م).

مادر شاه اسماعیل، مارتا مشهور به عالم شاه بیگم دختر اوزون حسن فرمانروای آق‌قوینلو و دسپینا خاتون همسر طرابوزانی او بود. از این‌رو جزء اعظم خون اسماعیل غیرترکی بود. اسماعیل، مادرش و دیگر فرزندان شیخ حیدر با کشته شدن پدر توسط یعقوب آق‌قوینلو، در قلعه استخر فارس زندانی شدند. چهار و نیم سال بعد او آزادی یافته راهی اردبیل و لاهیجان شد وبه همراه دویست نفر از مریدان در دربار کارکیا میرزا علی حکمران محلی گیلان پناه گرفت. اسماعیل سال‌ها در پرتو حمایت‌های کارکیا میرزا بود. برخی منابع از رفتن او به وان و قراباغ وبرخی از آموزش‌های او در لاهیجان و تلاش‌های کارکیا میرزا برای دور داشتن او از دست رستم میرزای قراقوینلو خبر داده‌اند. بر خلاف نظر کارکیامیرزا، اسماعیل بر این باور که «از عالم بالا مأمورم و در این نهضت معذورم»، به دیلمان، طارم و اردبیل رفت و از مریدان آسیای صغیر و شام دعوت کرد در 906ق / ؟ م با هفت هزار قزلباش ارزنجان و پس از آن، شیروان و باکو را فتح و در نبرد شرور نخجوان الوندبیک را شکست داد. در 907ق در تبریز بر تخت پادشاهی نشست و تشیع را به عنوان مذهب رسمی ایران اعلام کرد. در 908ق عراق عجم و فارس را از سلطه مراد‌بیگ آق‌قوینلو خارج کرده، خاندان ذوالقدر را از حکومت دیاربکر و مشعشعیان را از خوزستان برانداخت، فارس و همدان را ضمیمه قلمرو خود کرد. در 913ق / ؟ م آلبوکرک پرتغالی‌ هرمز را اشغال و خراج‌گذار پرتغال کرده نفوذ استعمارگران را در دریاهای جنوب هموار ساخت. ضعف تیموریان در خراسان موجب گستاخی ازبکان در حمله به آنجا شد که در حمله شاه اسماعیل، شیبک خان ازبک در مرو شکست خورد (916ق) و پوست سر او را پر از کاه کرده به دربار عثمانی فرستاد و این چنین قلمرو صفویان تا آمودریا، (جیحون) گسترش یافت. شاه اسماعیل ظهیرالدین بابر را در فتح دوباره سمرقند یاری داد. اما پیروزی‌های او چندان دوام نیافت که سلطان عثمانی، سلیم خان اول، علمای سنی را واداشت که بر کفر شیعیان و جهاد با آنان فرمان دهد، نامه‌های توهین‌آمیز او به شاه اسماعیل و کشتار شیعیان طرفدار صفوی موجبات جنگ چالدران (رجب 920ق / اوت 1514م) را فراهم ساخت که به دلیل عدم استفاده ایرانیان از سلاح‌گرم، توپ و تفنگ و اتکا به آئین جوانمردی مبنی بر استفاده از شمشیر و استفاده عثمانیان از توپ‌خانه موجب شکست ایرانیان شد که برخی مورخان آن را «اقتضای چرخ فتنه‌گر» دانسته‌اند. تبریز در اشغال عثمانیان درآمد، ازبکان به خراسان یورش آوردند و این‌گونه اروپاییان نیز از مهلکه و خطر حمله عثمانی در امان ماندند، پس از 10سال، شاه اسماعیل در 930ق درگذشت. تلاش‌های او برای اتحاد با اروپائیان علیه عثمانی عقیم ماند. و تهماسب به جای پدر بر تخت نشست. اروپائیان شاه اسماعیل را صوفی می‌خواندند و قزلباشان او را به سان معبود و خود را آماده قربانی شدن در راه او می‌دانستند.

نویسنده مقاله

مهدی ابوالحسنی ترقی