آذربایجان شرقی

آذربايجان شرقي، نام استاني است به مركزيت شهر تبريز (← تبريز) واقع در شمال غربي ايران، با مختصات جغرافيايي َ45 ْ36 تا َ25 ْ39 عرض شمالي و َ05 ْ45 تا َ21 ْ48 طول شرقي و 45481 كم² وسعت كه 8/2 درصد از مساحت كشور را در بر گرفته است.¹

اين استان از سمت شمال با كشورهاي جمهوري آذربايجان (= اران)، ارمنستان و جمهوري خودمختار نخجوان (آذربايجان)، از شرق با استان اردبيل، از جنوب با استان‌هاي زنجان و آذربايجان غربي و از غرب با استان‌ آذربايجان غربي و درياچة اورميه همسايه است.²

استان آذربايجان شرقي، بر اساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 19 شهرستان، 42 بخش، 141 دهستان و 57 شهر است.³ نام‌هاي شهرستان‌هاي تابع استان عبارتند از: كليبر و جلفا (شهرستان‌هاي مرزي)، شبستر، اسكو، آذرشهر، عجب‌شير و بناب (شهرستان‌هاي ساحلي، در كنار درياچة اورميه)، و شهرستان‌هاي اهر، ورزقان، مرند، هريس، سراب، بستان‌آباد، ميانه، هشترود، مراغه، ملكان و شهرستان چاراويماق (به مركزيت قره‌آغاج) و بالاخره شهرستان تبريز به مركزيت مركز استان.⁴

فلات آذربايجان، در شمال غربي فلات ايران و در محل برخورد دو رشته كوه البرز و زاگرس با امتداد شرقي ـ غربي و شمال غربي و جنوب شرقي واقع شده است. كوه‌هاي آذربايجان در نتيجه دو دسته از عوامل زير به وجود آمده‌اند:

عامل اول تحولات دوران سوم زمين‌شناسي است كه پديدآورندة رشته كوه‌هاي نسبتاً كم ارتفاعي شناخته شده و عامل دوم فرآيندهاي آتش‌فشاني در منطقه بوده كه كوه‌هاي مرتفع و عظيمي را خلق كرده است. تودة عظيم آتش‌فشاني سبلان با 4811م (بين استان اردبيل و آذربايجان شرقي) و سهند با ارتفاع 3710م (تماماً واقع در آذربايجان شرقي و در جنوب شهر تبريز) از جملة آن‌هاست.⁵ در شمال استان آذربايجان شرقي، رشته كوه ارسباران يا قره‌داغ و ميشوداغ به صورت ديواري عظيم قرار دارد كه توسط رود مرزي ارس از كوه‌هاي قفقاز جدا شده و به كوه‌هاي شمالي معروف است. در مركز و جنوب استان نيز ارتفاعات ديگري از جمله عون بن علي، سهند و قافلانكو واقع شده است كه كوه‌هاي مركزي و جنوبي ناميده مي‌شود.⁶

در گسترة جغرافيايي آذربايجان شرقي، چشمگيرترين عارضة طبيعي، كوهستان آتشفشاني سهند با وسعت 4500 كم² است كه به گونه‌اي منفرد، سرچشمة رودخانه‌هاي متعددي است كه در دامنه‌هاي اطراف آن جريان دارد. در حال حاضر در دامنه‌هاي اين آتشفشان خاموش، چشمه‌هاي آب گرم و درياچه‌هاي كوچكي از جمله «آلما گلي»، «قوري گلي»، «آيقر گلي» و «نادرگل» به چشم مي‌خورد.⁷ آذربايجان شرقي به دليل وجود گسل‌هاي متعدد از مناطق زلزله‌خيز كشور است. تبريز و حومة آن در محدودة «خطر خيلي بالا» قرار دارد. گسل معروف تبريز در طول تاريخ، موجب بروز زلزله‌هاي مرگباري در اين شهر شده است.⁸ آذربايجان شرقي در درون حوضه‌هاي آبريز خزر و اورميه واقع شده و در پهنة آن رودهاي متعددي از جمله ارس، قزل‌اوزن و قره‌سو (به سوي خزر) و تلخه رود (آجي‌چاي)، سمينه رود و زرينه رود (به سوي درياچة اورميه) جريان دارند.⁸ قسمت‌هاي كم ارتفاع و پست استان كه بيشتر قابل سكونت و بهره‌برداري كشاورزي است، در ميان ارتفاعات، حاشية رودها و نيز سواحل شرقي درياچة اورميه قرار دارند و دشت‌هاي جلفا، ميانه، يكانات، مرند، اهر و بستان‌آباد و نيز جلگه‌هاي تبريز، مراغه و دشت سراب از آن جمله‌‌اند.⁹ يكي از ويژگي‌هاي آب و هوايي استان آذربايجان شرقي، سرد بودن آن در بيشتر نقاط است؛ به گونه‌اي كه تعداد روزهاي يخبندان آن در مناطق مختلف بين 50 تا 170 روز در سال ثبت شده و ميزان بارندگي در نقاط مختلف استان بين حداكثر 600 ميلي‌متر (در سهند) تا 50 ميلي‌متر (در كنارة ارس) متغيّر است.¹⁰ در متون تاريخي از آذربايجان با بيش از 30 نام گوناگون ياد شده است از جمله: آتروپاتن، آتورپاتكان، آدراباتان، آذر آبادجان، آذربايگان، آذر بيگانون، آذرآبادگان و... .¹¹ در حدودالعالم زير عنوان «سخن اندر ناحيت آذربادگان و ناحيت ارمينيه و اران و شهرهاي ايشان» آمده است كه: «سه ناحيتست [ناحيه است] بيكديگر پيوسته و سوادهاء ايشان بيكديگر اندر شده و مشرق اين ناحيت حدود گيلان است، و جنوب وي حدود عراق [عراق‌عجم← اراك] است و جزيره، و مغرب وي حدود رومست [روم است] و سرير، و شمال وي حدود سريرست و خزران و اين جايهاست بسيار نعمت‌ترين ناحيتهاست اندر اسلام ...»¹² و در نزهةالقلوب نيز در «ذكر بلاد آذربايجان» آمده كه: «و آن نُه تومان است و بيست و هفت پاره شهر اكثرش را هوا به سردي مايل است و اندكي معتدل بوَد. حدودش با ولايت عراق‌عجم و موغان و گرجستان و ارمن و كردستان پيوسته است...».¹³ آذربايجان چه پيش از اسلام و چه بعد از اسلام، همواره به عنوان يكي از ايالت‌هاي مهم و تاريخي ايران مطرح بوده است؛¹⁴ تا اين كه در نخستين قانون تقسيمات كشوري در 1285ش نيز رسماً به عنوان يكي از ايالت‌هاي ايران معرفي شد.¹⁵ آذربايجان در 1316ش ابتدا به نام استان «شمال غرب» و سپس در همان سال با تغييراتي در تقسيمات كشوري، آذربايجان به دو استان با نام «استان سوم» و «استان چهارم» تقسيم شد؛ اما مجدداً در 1325ش «استان آذربايجان» نام گرفت و در 1339، به دو استان به نام‌هاي آذربايجان شرقي (به مركزيت تبريز) و آذربايجان غربي (به مركزيت اورميه) تقسيم شد. در 1372ش از بخش شرقي استان آذربايجان شرقي استاني به نام «اردبيل»، تأسيس گرديد و استان آذربايجان شرقي در محدودة كنوني آن باقي ماند.¹⁶ جمعيت استان آذربايجان شرقي در سرشماري 1375ش تعداد 3325884 بوده كه در 1384 به 3500184 تن رسيده است.¹⁷ استان آذربايجان شرقي به علت بارندگي نسبتاً مناسب و وجود مراتع و زمين‌هاي قابل كشت و حاصلخيز، يكي از قطب‌هاي مهم كشاوري و دامداري كشور است. راه‌هاي متعدد ارتباطي زميني و هوايي و هم مرز بودن با كشورهاي جمهوري آذربايجان و ارمنستان و نزديكي به مرزهاي غربي كشور، اين استان را صاحب موقعيتي ويژه و حساس كرده است. در نيم قرن اخير احداث كارخانه‌ها، شهرك‌هاي صنعتي و مراكز آموزشي متعدد، همچنين وجود جاذبه‌هاي گردشگري، كشف و بهره‌برداري از منابع غني معدني و بهره‌مندي از ديگر امكانات توسعه، استان آذربايجان شرقي را به يكي از مناطق توسعه يافتة كشور بدل كرده است.¹⁸

مآخذ:

1. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. اطلس راهنماي استان‌هاي ايران. چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1384، ص7.
2. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1384.
3. همان.
4. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس نقشه و اطلاعات مكاني (استان آذربايجان شرقي). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1384، ص1.
5. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس زمين‌‌شناسي (اطلس ملي ايران). نگارش دوم، چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص2.
6. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي كوه‌هاي كشور. ج1، چ2، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1381، ص1 و 2.
7. سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح. فرهنگ جغرافيايي شهرستان‌هاي كشور (شهرستان تبريز). چ1، تهران: سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح (وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح)، 1380، ص38.
8. منبع5. ص8-11.
9. سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي. جغرافياي استان آذربايجان شرقي. چ3، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌هاي درسي ايران، 1381، ص3 و 7.
10. همان. ص9و 10.
11. چكنگي، علي‌رضا. فرهنگنامة تطبيقي نام‌هاي قديم و جديد مكان‌هاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1، مشهد: آستان قدس رضوي، 1378، ص14- 12.
12. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: كتابخانة طهوري، 1362، ص157- 158.
13. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. چ1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص121.
14. الف. قلقشندي، احمد بن علي. جغرافياي تاريخي ايران در قرن نهم هجري. ترجمه محجوب الزويري، تهران: وزارت امور خارجه، 1380، ص73- 70. ب. سازمان نقشه‌برداري كشور. اطلس تاريخ ايران (اطلس ملي ايران). چ1، تهران: سازمان نقشه‌برداري كشور، (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1378، ص43- 42.
15. امير احمديان، بهرام. تقسيمات كشوري. چ1، تهران: دفتر پژوهش‌هاي فرهنگي، 1383، ص82.
16. همان. ص85، 88، 98 و 106.
17. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستان‌هاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور)، 1382، ص16 و 19.
18. الف: منبع10. ص56- 46. ب: منبع 7. ص181- 179، 189 و 194- 193. غلامحسین تکمیل‌همایون