آقا رضا عکاسباشی

آقا رضا عکاسباشی، ملقب به اقبال السلطنه (ز 1259-1307 د ق / 1843-1889م) پیشخدمت خاصّه و عکاس رسمی دربار ناصری و نخستین عکاس حرفه‌ای در تاریخ عکاسی ایران.

آقا رضا عکاسباشی که با لقب‌های آجودان مخصوص و اقبال السلطنه نیز نامیده می‌شد، در تهران به دنیا آمد. او فرزند آقا اسماعیل جدیدالاسلام و برادر میرزا علینقی حکیم‌الممالک، یکی از پزشکان مخصوص ناصرالدین شاه و از غلام بچه‌ها و پیشخدمت‌های او بود. به خاطر داشتن هوش و استعداد، مورد توجه شاه قرار گرفت. درباره روزنامه دولت علیه ایران شرح عکاس شدن او را چنین نوشته است:

«آقا رضای پیشخدمت حضور مِهر ظهور مبارک... در تحصیل و تکمیل عمل فوتوگرافی یعنی عکاسی نهایت اهتمام به عمل آورده، مورد عنایات بلانهایت خسروانه آمده بر حسب فرمان مِهر لُمعان همایون، به اعطای لقب عکاسباشی سرافراز و مباهی گردید».

آقا رضا، عکاسی را نزد کارلهیان (Carlhian, Francis (1818-1870)) فرانسوی که برای ترویج علم و عمل عکاسی به دستور ناصرالدین شاه به ایران آمده بود، فرا گرفت و در 1280ق/ 1863م پس از مهارت یافتن در این فن، به لقب عکاسباشی سرافراز شد.

آلبوم‌های بسیاری از عکس‌های آقا رضا در کاخ گلستان و نزد برخی اشخاص نگهداری می‌شود. در بسیاری از سفرهای داخلی و خارجی ناصرالدین شاه، به عنوان عکاس وی را همراهی می‌کرد و به صورت گزارش‌های تصویری از سفرها عکس تهیه می‌کرد. مانند عکس‌هایی که در سفر خراسان شاه در 1284ق / 1867م، از حاج ملا هادی سبزواری، فیلسوف مشهور برداشته است.

آقا رضا، نخستین سرپرست عکاسخانه همایونی در کاخ گلستان بود که بیش از سی سال در این سمت خدمت کرده‌ است.⁵ در 1301ق / 1883م به منصب ریاست قورخانه و آجودانی مخصوص ناصرالدین شاه گمارده شد و در 1302ق / 1884م به اقبال‌السلطنه ملقب شد. در 1306ق / 1888م نیز ریاست توپخانه را عهده‌دار شد. آثار عکاسی آقا رضا از نظر نخستین برخوردهای یک عکاس ایرانی با پدیده عکاسی، بسیار با اهمیت و دارای ویژگی‌های زیبایی شناختی ممتازی است. او شاگردانی را برای عکسبرداری در دربار ناصرالدین شاه تربیت کرد[1]. در اواسط سال 1307ق / 1889م در باغ شخصی خود در آجودانیه شمیران درگذشت. می‌گویند حاج حسین علی خان حاجب الدوله، به دستور شاه او را به سبب مُراوده عاشقانه با فروغ‌الدوله دختر ناصرالدین شاه و همسر ظهیرالدوله، با نوشاندن قهوه قجری مسموم کرد.

نیز نگاه کنید به

• عکاسباشی
• ناصرالدین شاه قاجار

پاورقی

[1]. یادداشتی از آقا رضا عکاسباشی است که «به فرموده ناصرالدین شاه، وی می‌بایست یک نفر عکاس قابل را روانه عتبات عالیات کرده و عکس‌هایی را از اماکن مقدسه تهیه نماید. «... خانه‌زاد هم عباسعلی بیک را که در این عمل [عکاسی] سال‌ها بود در عکاسخانه مبارکه مشغول خدمت و تعلیم عکاسی بود، با مخارج دولتی و عزت تمام روانه و مأمور این خدمت نمود...».  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

محمدرضا طهماسب‌پور