باصری
باصری، ایلی کوچنده از ایلات خمسه فارس. این ایل از چند گروه قومی – زبانی تشکیل شده است. خاستگاه ایل باصری را برخی عرب[۱] و برخی دیگرامیزهای از عرب و ترک[۲] دانستهاند. لیکن زبان باصریها را، به جز تیره چار بنیچه ایل که ترکی است، فارسی[۳] و گویشی نزدیک به زبان فارسی شیرازی و گاه دوزبانه فارسی – ترکی و فارسی – عربی[۴] نوشتهاند.
ساختار اجتماعی – سیاسی ایل بر یک تقسیمبندی شاخهای متشکل از تیره، اولاد و چادر یا خونه (= خانه) قرار دارد. چادر یک خانواده هستهای یا گسترده و کوچکترین واحد اجتماعی ایل است، چند چادر که اعضایانها با هم خویشاونداند یک واحد دامپرور را در یک اردو تشکیل میدهند که با هم کوچ و در کنار هم زندگی میکنند.
ایل را خان یا کلانتر و هر تیره را یک کدخدا و هر اولاد را یک کدخدا یا ریش سفید سرپرستی میکرد[۵].
شمار تیرههای ایل در فارسنامه ناصری، قدیمترین سند 6 تیره، و در اسناد بعدی 13 و 15 تیرهامده است.
تَرْبُر، چاربنیچه (این دو دوره را یک تیره نیز به شماراوردهاند)، شکاری، علی قنبری، علی میرزایی و ویسی نام تیرههای ششگانه است[۶]. تیره ویسی با 14 اولاد و علی میرزایی با 6 اولاد بزرگترین تیرههای ایل بودهاند[۷].
فردریک بارث اعضای 15 تیره را در 7 گروه نسبیِ ایل خاص، جوچین، ویسی، علی میرزایی، قشقایی، عرب و سَلْوِستونی (سروستانی) دیده است[۸].
در 1353ش جمعیت ایل را 2.049 خانوار (1.196 خانوار کوچنده و 853 خانوار اسکان یافته)[۹] و در 1366ش شمار کوچندگان ایل را 1.113 خانوار (7.868 تن) نوشتهاند[۱۰].
سرزمینی که ایل باصری دران زندگی و ییلاق و قشلاق میکردند، نوار باریکی است از دامنههای کوهستانی کوه بُل در شمال تا تپههای ساحلی غرب لار در جنوب فارس. باصریها در کوچ بهاره از جهرم راه میافتادند و به خَفْر و سروستان و مرودشت میرفتند و در نواحی پیرامون دشت مرغاب مدتی توقف میکردند؛ در خرداد ماه ازانجا به سرحد (سردسیر) و به اطراف کوه بُل و نزدیکاباده میرفتند. در کوچ پائیزه از همان ایلراه به گرمسیر و چراگاههای زمستانی خود بازمیگشتند[۱۱]. پیمودن حدود 338 کیلومتر از ییلاق به قشلاق یا برعکس حدود 48 روز اقامت در ییلاق 140 و در قشلاق 132 روز طول میکشیده است[۱۲].
در 1312ش بیشتر کوچندگان باصری به اجبار اسکان یافتند و در 1320ش دوباره به چادرنشینی و کوچشبانی سنتی بازگشتند و تا 1340ش کوچندگی را ادامه دادند[۱۳].
ازان پس حدود 80 درصدانها دهنشین شدند. استقرار باصریها زمینه فعالیت کشاورزی را در چراگاههای مناطق مختلف گسترش داد[۱۴].پس از انقلاب اسلامی در 1357ش گروههایی از باصریها باز زندگی کوچندگی را پیش گرفتند[۱۵].
از دوره قاجار گروههایی از باصریها به نقاط مختلف ایران مهاجرت کردند و یا از ایل خود گسستند و به ایلات عرب، لر یاسوج کهکیلویه و ترک قشقایی* پیوستند[۱۶]. اقتصاد ایل در گذشته عمدتاً بر پایه دامداری و بهرهبرداری از فرآوردههای دامی میش و بز استوار بود. امروزه بیشترانها به زمین و تولید زراعی رویاوردهاند[۱۷].
نظام رهبری ایل تا دوره قاجار دقیقاً روشن نیست. در دوره صفوی ظاهراً ایل باصری در ضابطی ایل عرب بوده و افرادی از خاندان خوانین طایفه عرب شیبانی ضابطیان را بر عهده داشتند. پس از تشکیل اتحاد سیاسی ایلات خمسه در 1278ق ریاست و ضابطی خوانین عرب شیبانی پایان یافت و خاندان قوامالملک شیرازی حکومت و سرپرستی ایلات خمسه را بر عهده گرفت[۱۸].حکومت قوامهای شیرازی تا برکناری ابراهیم خان قوام در 1310ش ادامه یافت. پس ازان قدرت رهبری در ایل باصری تمرکز یافت و خوانینی از اولاد مَهْدخان، از تیره کُلُمبهای یا کُلْمبیِ شاخه ویسی کلانتری ایل را در دست گرفت. پس ازابادینشین شدن نظام سیاسی رهبری ایل به کلی در هم ریخت و تیرهها و اولادها بی حضور خان یا کلانتر گردش امور خود را بر عهده گرفتند[۱۹].
تلخیص: علی بلوکباشی
دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ذیل «باصری»
ص 186-188
نیز نگاه کنید به
ماخذ
- ↑ Field, H. Contributions to the Anthropology of Iran, Chicago, 1939, P. 216.
- ↑ Edwards, A. C., The Persian Carpet, London, 1975, P. 288.
- ↑ حسن فسایی، فارسنامه ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، 1367، ج 2 / 1577.
- ↑ Barth, F., Nomads of South Persia: The Basseri Tribe of the Khamseh Confederacy, Oslo, 1965, P. 1-2
- ↑ Ld., 11, 25-26, 50.
- ↑ حسن فسایی،تهران، 1367، ج 2 / 1577..
- ↑ Field, ibid.
- ↑ Barth, 52-53.
- ↑ صفینژاد، جواد. عشایر مرکزی ایران، تهران، 1368، ص 95.
- ↑ سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده (1366ش)، نتایج تفصیلی، ایل خمسه، مرکزامار ایران، تهران، 1368ش، ص 13.
- ↑ Barth, P. 1, 5, 6; نیزنک: توکلی، غلامرضا، ایل باصری از تُرناس تا کهباز، تهران، 1379ش، 126-129.
- ↑ صفینژاد،جواد. عشایر مرکزی ایران، تهران، 1368 ، ص 88-89.
- ↑ Barth, P. 3; Iranica, 111/844; نیزنک: توکلی، همان، 140.
- ↑ همو، ص 131-132.
- ↑ Iranica, Ibid.
- ↑ Barth, P. 50, 52.
- ↑ Id., P. 101-111.
- ↑ حسن فسایی،فارسنامه ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، 1367 ، 2 / 1576-1577، 1579.
- ↑ توکلی،توکلی، غلامرضا، ایل باصری از تُرناس تا کهباز، تهران ، 89-90، 153، 162، 166-168.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
علی بلوکباشی
تلخیص: علی بلوکباشی
دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 11/ ذیل «باصری»
ص 186-188