نی(نای)
نی یا نای از خانواده سازهای هوا صدای* برون زبانه است و از جمله سازهای کهن در همه تمدنها میباشد. این ساز را میتوان در اندازهها و شکلهای گوناگون درهمه فرهنگها مشاهده نمود. نی یا نای را میتوان مبداً و منشاء بسیاری از سازهای هوا صدا دانست که از آن بسیاری از سازهای هوا صدا منشعب شدهاند. این ساز تقریباً در میان همه اقوام نواحی مختلف ایران رایج و با نامهایی چون نی،نای، لَلهِ، لَلهِوا، لُلهِ، لُوله، لبک، دَمکش، شمشال، نَل، زَل و ... شناخته میشود.
جنس اصلی این ساز از نیهای روئیده در نیستان است. معمولاً قسمتی از نیِ خام مورد استفاده قرار میگیرد که دارای هفت بند یا گره درفواصل مورد نیاز باشد. در عین حال نی از مواد دیگری چون چوب، لولههای برنجی، فولادی، آلومنیمی و پلاستیکی نیز ساخته میشود. نیهای رایج در نواحی مختلف ایران معمولاً دارای چهار سوراخ صوتی در جلو و یک سوراخ صوتی در پشت است امّا در برخی مناطق ایران نی دارای پنج سوراخ صوتی در جلو میباشد. شمشال کردستان استثنائاً دارای شش سوراخ صوتی در جلو است. نیهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران* نیز دارای پنج سوراخ صوتی در جلو است. در همه نواحی ایران نی با لب نواخته میشود امّا در موسیقی ترکمنی و به تبع آن بخشی از موسیقی شمال خراسان نی با سنّت مغولی با دندان نواخته میشود. در موسیقی دستگاهی ایران نیز از دورهی نایب اسدالله* نی با دندان نواخته میشود.
در موسیقی روستایی و عشایری ایران، نی، سازی چوپانی، شبانی و ساربانی محسوب میشود که غالباً به هنگام کارهای مربوط به دامداری نواخته میگردد. در برخی از موارد، علاوه بر مورد ذکر شده از نی در مجالس عروسی و شادمانی و محافل اُنس و گاه در موسیقی به ویژه تعزیه نیز استفاده میشود. در موسیقی نواحی ایران نی غالباً به تنهایی نواخته میشود و گاه همراهی کننده آواز میباشد. در عین حال در برخی از قطعات ممکن است که از همراهی دایره* و ندرتاً تمبک* استفاده شود. در موسیقی دستگاهی ایرانی، نی به تنهایی و برحسب نیاز همراه با تمبک و یا در قالب گروههای متشکل از سازهای ایرانی مورد استفاده قرار میگیرد[۱][۲].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
محمدرضا درویشی