برهان

برهان، به معنای واضح و حجت روشن است. در منطق یکی از صناعات خمس [←صناعات خمس] به شمار می‌آید و عبارت است از قیاسی که مقدمات آن مرکب از قضایای یقینی باشد و به همین سبب، نتیجه آن نیز یقینی است. به عنوان مثال، نتیجه قیاس زیر، یقینی است: اهن، فلز است (= صغری) هر فلزی در اثرحرارت منبسط می‌شود (= کبری) اهن  در اثر حرارت منبسط می‌شود (= نتیجه یقینی). هر برهانی ازجهت صورت، قیاس محسوب می‌شود؛ امّا تنها برخی از قیاس‌ها از جهت معنا و محتوا برهان به شمار می‌آیند. اهمیت برهان در منطق ارسطویی موجب شده است تا قیاس و برهان سخت به یکدیگر پیوند یا بند و با شنیدن قیاس، برهان به ذهن متبادر شودطبقه‌بندی برهان به شرح زیر است:

1) طبقه‌بندی منطقی

استدلال برهانی دو گونه است: سیر از علت به معلول (= برهان لِمّ) و سیر از معلول به علت (= برهان اِنْ). همچنین برهان را بر مبنای آن‌که به نحو مستقیم و یا به صورت غیر مستقیم (= نفی نقیض یک چیز) به اثبات مطلوب می‌پردازد، می‌توان به برهان مستقیم و برهان خلف تقسیم کرد.

2) طبقه‌بندی حکمی و کلامی

می‌توان برهان‌ها؛‌ (= برهان لِمّ؛ برهان ان؛ برهان مستقیم؛ برهان خلف) را از جهت آن‌که در اثبات یا نفی چه امری به کار می‌روند و در کدام حوزه فلسفی مورد استفاده قرار می‌گیرند نامگذاری کرد. مهم‌ترین براهین از این دیدگاه عبارتند از:

1. براهین اثبات وجود خدا؛
2. براهین اثبات توحید؛
3. براهین ابطال تسلسل؛
4. براهین اثبات تناهی ابعاد؛
5. براهین اثبات و نفی جزء لایتجزی [←جزء لایتجزی]؛
6. براهین اثبات هیولی؛
7. براهین اثبات مکان و... .

نیز نگاه کنید به

• تسلسل
  

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه