نظر بازی
نظربازی، یا شاهد بازی دیدن زیبایی است با چشم و بهرهمند شدن از زیبایی ظاهری و جمال صوری است كه در جنب شنیدن زیبایی (= ساز و آواز خوش) عامل تزكیه و تصفیی باطن به شمار میآید. به نظر عرفا از انجا كه زیبایی صوری و ظاهری، جلوهای است از زیبایی حقیقی و آسمانی، دل دادن بدان مقدمی بهرهمندی و دلدادگی به زیبایی حقیقی و جمال الهی است. عرفا معتقدند كه زیباروی كه از او به «شاهد» تعبیر میشود جلوی زیبایی حق و گواه (= شاهد) صنع خداست[۱][۲] و دل دادن بدو دلداده را به جمال حق رهنمون میشود. حافظ، خطاب به زیباروی (= شاهد) میگوید كه در آینه بنگرند و صنع خدا را تماشا كنند:
در روی خود تفرّج صنع خدای كن كایینی خداینما میفرستمت[۳]
عرفا با تكیه و تأكید بر اصل «المجازُ قنطریُ الحقیقی: مجاز (= چهری زیبا و اوای خوش ظاهری) پلی است كه رهرو حقیقت را به حقیقت (= زیبایی حقیقی) میرساند»[۴] تصریح میكنند كه چون انسان، در این جهان اسیر ظواهر است بناگزیر باید جمال حق را در زیباییهای مجازی بنگرد و از مجاز به حقیقت برسد و قولِ روزبهان بقلی شیرازی «منهاج عشق ربّانی، عشق انسانی است»[۵]. در كتب صوفیانه حكایتها هست در باب شاهد بازی و نظربازی و زیباپرستی صوفیان و توجیه آنها به عنوان حركتی كه از مجاز آغاز میشود و به حقیقت میپیوندد[۶].
نظربازی (= شاهد بازی) كه با هدف دیدن زیباییها به قصد تزكیی دل صورت میگیرد مكمّل سماع است كه هدف از آن نیز تزكیه و تصفیی دل است با شنیدن ساز و آواز خوش. دو حس مورد استفاده در نظربازی و سماع یعنی چشم و گوش، در زیبایی شناسی و فلسفی هنر دو حس زیباییشناس محسوب میشوند و طبقهبندی زیباییها و هنرها به دیداری (= تجسمی) و شنیداری (= تلفّظی) نیز با توجه به این دو حس صورت میپذیرد و این حقیقت روشن میشود كه عرفان ایرانی اسلامی با هنر پیوندی ناگسستنی دارد. [← سماع]
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ ثعالبی. الكناییُ و التعریض. چاپ مصر، ص19.
- ↑ غنی، قاسم. تاریخ تصوف. تهران: زوار، 349، ص402.
- ↑ حافظ. دیوان. به كوشش غنی ـ قزوینی، تهران: زوار، غزل، 90، بیت 7.
- ↑ لاهیجی، شیخ محمد. مفاتیح الاعجاز. به كوشش محمدرضا برزگر خالقی و .... ، تهران: زوار، 1371، ص409- 410
- ↑ روزبهان بقلی شیرازی، عبهر العاشقین. به كوشش محمد معین، تهران: انستیتو ایران و فرانسه.
- ↑ جامی، نورالدین عبدالرحمن. نفحات الانس. به كوشش محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، به عنوان نمونه «شرح حال اوحدالدین كرمانی»، ..13.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
اصغر دادبه