امیرکبیر، میرزا تقی خان
امیرکبیر، میرزا تقی خان، (1222-1268ق / 1807-1852م)، نخستین صدراعظم ناصرالدین شاه.
در هزاوه فراهان از توابع اراک متولد شد. زمان ولادت وی محل تردید است.1 پدرش آشپز و ناظر دستگاه قائم مقام فراهانی بود و از آنجا که هوش و درایت فراوانی داشت تحت تعلیم و تربیت قائممقام قرار گرفت.2
پس از چندی به تدریج در دستگاه قائم مقام ترقی کرد و به منشیگری نظام ارتقا یافت و در اولین سفر سیاسی خود در 1244ق / 1828م به همراه هیئتی به منظور عذرخواهی از واقعه قتل گریبایدوف[1] سفیر روس در ایران عازم روسیه شد.(3) دو سال بعد به همراه ولیعهد، ناصرالدین میرزا، برای دیدار تزار روسیه به ایروان سفر کرد.
در زمان اقامت ناصرالدین میرزا در تبریز امیر به ریاست سپاه آذربایجان و پیشکاری ولیعهد منصوب شد.4 او همچنین مأموریت یافت تا در کنفرانسی که در ارزنه الروم برای حل اختلافات ایران و عثمانی تشکیل شده بود شرکت کند. او در این مأموریت تسلط خود را بر امور سیاسی ثابت کرد و حقوق از دست رفته ایران را بازگرداند.5
ناصرالدین میرزا پس از رسیدن به سلطنت، لقب امیرنظام به میرزا تقی خان اعطا کرد و او را به صدارت منصوب کرد و کلیه امور کشوری و لشکری را به او واگذار کرد.6 در این زمان اوضاع کشور پریشان و حکومت ملوکالطوایفی در سراسر کشور حکمفرما بود.7
نخستین اقدام امیر برای اصلاح امور کشور عبارت بود از کاهش نفوذ درباریان و قطع مستمریهای فوقالعاده، تمرکز امور اداری و مالیاتها و درآمدهای دولت، تنظیم بودجه، ایجاد تعادل بین درآمد و هزینه دولت، تشکیل سپاه منظم و از بین بردن ملوکالطوایفی.
در زمینه سیاست خارجی نیز اقدام به برقراری روابط دوستی و احترام متقابل با دولتها و اصلاح وضع سفارتخانههای ایران و جلوگیری از نفوذ کشورهای بیگانه در ایران کرد.8 پارهای از اقدامات امیر در طول صدارت عبارت است از: تأسیس کارخانههای اسلحهسازی و توپسازی، ایجاد سربازخانه و استحکامات در مراکز مهم مرزی و تقویت نیروی دریایی، ایجاد لباس متحدالشکل نظامی برای سربازان و صاحب منصبان، تأسیس چاپارخانه و قراول خانه، ایجاد کارخانههای مختلف صنعتی و پارچهبافی، اقدام به استخراج معادن، ایجاد سد بر روی رودخانهها و حمایت از کشاورزان و بازرگانان داخلی و خارجی، افزایش صادرات و کاهش واردات، مبارزه با کهنهپرستی و دفاع از حقوق اقلیتهای مذهبی، تأسیس مدرسه دارالفنون* و انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه*، استخدام استادان خارجی و اعزام دانشجو به اروپا.9 ایجاد نظام اطلاعرسانی و خفیهنویسی10 و بنا کردن ساختمانهایی نظیر: بازار امیر (کفاشها)، ساختمان مسجد و مدرسه شیخ عبدالحسین، ساختمان کاروانسرای امیر و بنای امامزاده زید.11
شاه به دلیل توطئه و دسیسههای مهد علیا و سفرای خارجی در 1268ق / 1852م فرمان عزل امیر را از صدارت صادر و او را به حکومت کاشان منصوب کرد.12
اوضاع کشور پس از عزل امیر آشفته و نابسامان شد و دشمنان امیر از بیم این که امیر دوباره به صدارت منصوب شود فرمان قتل امیر را از شاه گرفتند و سرانجام توسط علی خان حاجبالدوله در حمام فین کاشان به قتل رسید.13 امیر ابتدا در کاشان مدفون شد، اما به اصرار همسرش عزتالدوله، که خواهر تنی ناصرالدین شاه بود، پیکر او را به کربلا منتقل کردند.14
مآخذ:
1- دایرهالمعارف بزرگ اسلامی؛ نیزنک: مصاحب، غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. تهران: فرانکلین، 1345، ج 1، ص 252؛ شمیم، علیاصغر. ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر، 1374، ص 156.
2- مکی، حسین. زندگانی میرزا تقی خان امیرکبیر. تهران: ایران، 1373، ص 81.
3- برزآبادی فراهانی، مجتبی. زندگی و افکار امیرکبیر. تهران: اوستا، 1380، ص 60؛ تقیزاده، حسن. «میرزا تقی خان امیرنظام»، یغما. تهران: 1355، س بیست و نهم، ش 1، ص 140.
4- شمیم. همان. ص 160؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن. صدرالتواریخ. به کوشش محمد مشیری، تهران: 1349، ص 202، 205، 206.
5- بهنود، مسعود. کشتهگان بر سر قدرت. تهران: علم، 1378، ص 70-72.
6- مکی. همان. ص 152.
7- بهنود. همان. ص 80.
8- شمیم. همان. ص 160.
9- برزآبادی. همان. ص 9-11.
10- بهنود. همان. ص 91.
11- مکی. همان. ص 605-606.
12- همان. ص 524.
13- شمیم، همان. ص 170.
14- مکی، همان. ص 654.
الهه جواهری
[1]. Griboyedov