ملاصدرا
ملاصدرا، صدرالدين محمد قوامي شيرازي، (د. 1050ق/ 1640م)، فيلسوف ايراني مبدع مكتب اصالت وجود. ملاصدرا در شيراز به دنيا آمد و براي تكميل معلومات به اصفهان رفت و درس بزرگاني چون ميرداماد* و شيخ بهائي* را دريافت. پس از آنكه در فلسفه مشهور شد از سوي علماي با نفوذ اصفهان، به اتهام وجود برخي تعبيرهاي مخالف با شرع در سخنانش، تكفير و مجبور به ترك پايتخت صفوي گرديد. مدتي در كاشان و بخشي از عمر خود را در روستائي نزديك قم گذراند. ملاصدرا حدود سالهاي 1020ق تا 1022ق/م به زادگاه خود شيراز بازگشت و در مدرسة خان به تدريس پرداخت و بدين ترتيب دومين مكتب فلسفي شيراز ـ كه بايد آن را مكتب صدرايي ناميد ـ تشكيل شد. وي در سفر حج در بصره وفات يافت و همانجا هم به خاك سپرده شد.1 ملاصدرا كه بيشترين تأثير را به لحاظ روش و اسلوب فكري از استادش ميرداماد گرفته است به حق از او جلو افتاد و به يكي از بزرگترين فيلسوفان جهان اسلام در حد فارابي و ابنسينا و شيخ اشراق مبدل شد. در مقام مقايسه به لحاظ وسعت انديشه و عمق نظر و كثرت آثار ملاصدرا با فيلسوفان بزرگ جهان چون كانت و هگل برابري ميكند. شدت تأثير انديشة ملاصدرا آنچنان بوده است كه پس از چهارصد سال هنوز گريبان انديشمندان ـ دستكم ايراني از افكار او رها نشده است. ملاصدرا، در حكمت نظري سومين مكتب اصلي فلسفة اسلامي را بنيان نهاد و آن را حكمت متعاليه ناميد. پيش از او حكمت مشاء و حكمت اشراق وجود داشتند. ملاصدرا با اخذ برخي مواد از هر دو مكتب، مثل ماده و صورت از مشائيان و مفهوم تشكيك در وجود از حكمت اشراقي و همچنين نظرية خلق مدام و وحدت وجود از عرفان ابن عربي، حكمت متعالية خود را بنيان نهاد. وي در تركيب اين مواد و عناصر، بر مبناي نظر خود كه وحي و برهان و تهذيب نفس را سه راه رسيدن به حقيقت ميدانست، از دين و قرآن و كلام نيز استفاده كرد و نوعي مكتب التقاطي خاص، امّا با برآيند (= سنتز) تازه به وجود آورد كه در آن همة اين عناصر با هم پيوند و اتحاد يافتند. نيز از تمام آثار او رايحة عرفان به مشام ميرسد.2 در اين مكتب التقاطي هر يك از مكاتب پيشين حد و جايگاه خود را از دست ميدهند و به حكم واحدي در ميآيند. گذشته از دستاورد بالا، دو وجه بسيار برجسته نيز در انديشة ملاصدرا به چشم ميخورد: نظرية اصالت وجود و نظرية حركت جوهري. وي با اصل قرار دادن و گسترش منطقي و برهاني اين دو نظريه در انديشة خود بسياري از مشكلات فلسفه و كلام و عرفان مانند ربط حادث به قديم و ارتباط خالق و مخلوق و موضوع معاد و وحدت وجود را گشود. آثار ملاصدرا جمله مهم و قابل توجه و بيشتر شامل فلسفه و تفسير است و تقريباً همگي به چاپ رسيدهاند. الاسفار الاربعه او ثالث الشفا و الفتوحات المكيه است. الشواهد الربوبيه و المشاعر همراه اسفار از مهمترين نوشتههاي اويند. اسفار كتاب عظيم و پرحجمي است كه تمام انديشههاي ملاصدرا را شامل ميشود: شواهد بسيار كم حجمتر و چكيدة انديشههاي اوست. مشاعر نيز كم حجم اما بسيار پر مغز و يكسره در اصالت وجود ميباشد.
مآخذ:
1. خوانساري، محمدباقر. روضات الجنات. قم: 1391ق، 4/120- 121؛ نيزنك: نصر، حسين. «فلسفه». ذيل مقالة «ايران»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 10/611؛ دادبه، اصغر. «كلام و فرق». ذيل مقالة «ايران»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامي، 10/618.
2. نصر، حسين. «صدرالدين شيرازي». ترجمة كامران فاني، در تاريخ فلسفه در اسلام. به كوشش م.م. شريف، تهران: 1365ش، 2/477- 480.
منوچهر پزشک