اوستا
اوستا، كتاب مقدس زردشتیان كه بخشهايي از آن لااقل 3 هزار سال عمر دارد و حاوي كهنترين انديشههاي ديني ايرانيان است. اوستاي موجود، كه نام آن احتمالاً به معناي «متن اساس يا موثق» يا «ستايش» است، اين بخشها را در بر دارد:
1- يسنه، به معناي پرستش و نيايش، شامل 72 هات (فصل / بخش) كه در واقع متنهايي نيايشي براي آئينهاي ديني هستند. 17 فصل منظوم از اين قسمت گاثاها نام دارد كه تماماً سرودههاي خود پيامبر، زردشت است. گاثاها به همراه 7 يسنة ديگر، به نام يسنة هفت بخشي، به زباني كهنتر از بقية اوستا نوشته شدهاند.1 2- ويسپَرَد، به معناي نيايش همة سروران، داراي 24 كرده (بخش) و حاوي نيايشهايي براي توسل جستن به ايزدان است. 3- خرده اوستا، نمازها و نيايشهاي روزانه را در بر دارد و براي استفادة مردمان عادي فراهم آمده است. 4- يشتها، شامل 21 يشت، به معناي ستايش است كه هر يك سرودهاي خطاب به يكي از ايزدان مهم است. 5- ونديداد، در اصل وي ديوداد، به معناي قانون در هم شكستن ديوان، كتابي با 22 فرگرد (فصل) است كه بهجز 3 فصل آن، بقيه به قواعد و احكام گوناگون ديني اختصاص دارد.
برخي متنها مختلف (كامل يا ناقص) هم هستند، از جمله نيرنگستان، هيربدستان و هادُخت نَسك، كه آنها را هم معمولاً جزو مجموعة اوستا در نظر ميآورند.2
بر اساس نوشتههاي زردشتي، از اوستاي نخستين، كه اهورا مزدا بر زردشت پيامبر فرو فرستاده بود، دو نسخة مكتوب، به خط زر بر 12 هزار پوست گاو وجود داشت كه يونانيان، پس از حمله به ايران و پس از ترجمة بخشهايي از آن به يوناني، اين مجموعه را سوزاندند.3 اما دليلي بر صحت اين مطالب وجود ندارد. در دورههاي اشكاني و ساساني تلاشهايي براي احياي اين اثر انجام شد و سپس ترجمة پهلوي آن (موسوم به زند) نيز فراهم آمد.4
دانشمندان بر اين باورند كه اوستا اساساً در دورة ساساني نوشته شده و شامل 21 نسك يا دفتر بوده و در دورههاي بعد قسمت عمدة آن از بين رفته است. اكثر دستنوشتههاي موجود اوستا، كه در تدوين و تصحيح نسخههاي چاپي عصر حاضر نيز مورد استفاده قرار گرفتهاند، ظاهراً همگي از نسخهاي رونويسي شدهاند كه تاريخ آن حداكثر به سدههاي 3 و 4ق / 9 و 10م ميرسد.5
اوستا كه قرنها نزد جوامع زردشتي ايران و هند محفوظ مانده بود، در سدة 18م به جوامع پژوهشي اروپا راه يافت و پس از آن ايران شناسان متعددي بر روي جنبههاي مختلف آن كار كرده و نسخههايي ويراسته از اين اثر را منتشر ساختهاند.6
مآخذ:
1- تفضلي، احمد. تاريخ ادبيات ايران پيش از اسلام. تهران: 1376، ص 36-38.
2- Kellens, J., “Avesta”, Encyclopaedia Iranica. 1989, Vol. III, PP. 37-40;
تفضلي. همان. ص 36-38 و 62-63.
3- Jackson, A.V.W., Zoroaster, The Prophet of Ancient Iran. New York, 1899, PP. 123-124.
4- تفضلي. همان. ص 65-66.
5- Kellens. Ibid. Vol. III, PP. 35-36.
6- بويس، مري. زردشتيان: باورها و آداب ديني آنها. ترجمة عسكر بهرامي، تهران: ققنوس، 1381، ص 228-230؛ راشد محصل، محمدتقي. اوستا. تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1382، ص 44؛ نيز:
7- Jackson. ibid. P.11 ff.; Boyce, M. Zoroastrians, Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 1979, PP. 194-195.