خضر
خضر، شخصیتی روحانی كه در فرهنگ اسلامی دارای علم به بواطن امور و استاد و راهنمای حضرت موسی دانسته شده است، لكن او ممكن است به هر كس كه طالب دانش روحانی باشد، القاء معرفت كند.
خضر در نزد صوفیان مسلمان مقامی ارجمند داشته، او را مرد كامل و ولیِّ حق دانستهاند كه به علت سیراب شدن از چشمة فیاض حقایق، دارای علم لدنّی و جسمی نمردنی شده است.1 برخی او را در شمار انبیاء و برخی دیگر از جملة اولیاء خواندهاند و هر دو گروه وی را شخص انسانی دانستهاند كه موسی را در كشفِ مسائل غامض و پوشیده، رهبر و مقتدا بوده است.2 بسیاری از متصوفه مدعیاند كه مشایخ ایشان با خضر صحبت داشته، یا تحت ارشاد او قرار گرفته و از دستش خرقه پوشیدهاند.3
در قرآن مجید، صراحتاً نامی از خضر برده نشده است، اما بسیاری از مفسرین معتقدند كه منظور از راهنمای موسی در سورة كهف (65 و بعد) خضر میباشد.4 در كتاب مقدس نیز، نامی از خضر نیامده است و بعضی خضر را همان الیاس نبی انگاشتهاند، اما عرفای مسلمان، خضر و الیاس را دو شخص مجزا دانستهاند و در اصطلاحات آنان، خضر كنایه از بسط و الیاس، كنایه از قبض است.6
مآخذ:
1- گوهرین، سید صادق. شرح اصطلاحات تصوف. تهران: زوار، 1380، «خضر».
2- همانجا.
3- ابن عربی، محییالدین. الفتوحات المكیة. ج 1، بیروت: دار صادر، ص 186-188؛ محمد بن منور. اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابی سعید. تهران: امیركبیر، 1332، ص 207.
4- تفسیر آیات 79-82 از سورة كهف، نك: مكارم شیرازی. تفسیر نمونه. ج 12، تهران: دارالكتب اسلامیه، 1361، ص 509-512.
5- همو. همان. ج 12، ص 510.
6- كاشانی، عبدالرزاق. اصطلاحات الصوفیة. ترجمه و شرح محمدعلی مودود لاری، به كوشش گل بابا سعیدی، تهران: سوره، 1376، ص 328-329.