داروشناسی و داروسازی
داروشناسی و داروسازی، از سابقة پرداختن ایرانیان به داروشناسی و داروسازی، پیش از تأسیس بیمارستان جندی شاپور آگاهی اندكی داریم. اما بیتردید این رشته، مدتها پیش از آنكه اردشیر و شاهپور ساسانی در سدة 3م به گردآوری و ترجمة آثار علمی هندی و یونانی بپردازند، در ایران رواج داشته است. مزدا پرستان بر آن بودهاند كه اورمزد برای درمان هر بیماری دست كم یك گیاه آفریده است. در سفرنامة منسوب به فیثاغورث به بهره گیری زردشت از «داروی گیاهی» و «داروی خواب آور» اشاره شده و در یَسنا و یشتها نیز از گیاه هوم با صفت «نیك درمان دهنده»، «دور دارندة مرگ» و «نیرو دهنده» یاد شده است. در ایران باستان نیز گیاهپزشك یكی از طبقات پزشكان به شمار میآمده است. در دورة اسلامی برخلاف پزشكی كه از سنت پزشكی یونان تأثیر گرفته بود، داروشناسی و داروسازی بیشتر رنگ و بویی ایرانی و گاه هندی داشت. زیرا از یك سو بسیاری از داروهای یاد شده در آثار یونانیان در سرزمینهای شرقی یافت نمیشد و از سوی دیگر در شرایط اقلیمی متنوع ایران و هند گیاهان دارویی بسیاری میرویید كه یونانیان حتی از وجود آنها آگاهی نداشتند. به همین دلیل حتی در آثار عربی نوشته شده در دورترین سرزمینهای اسلامی نسبت به ایران (تونس، مراكش و اسپانیا)، مانند الاعتماد فی الادویة المفردة ابن جزار، الأدویة المفردة غافقی، الجامع لمفردات ابن بیطار و كشف الرموز ابن حمادوش نسبت واژگان فنی و نامهای فارسی داروها به مراتب بیش از یونانی و حتی بیش از عربی بود. این نكته از تأثیر عمیق سنت داروشناسی و داروسازی ایران باستان بر علوم دورة اسلامی حكایت دارد. برخی از اصطلاحات فارسی بدین قرار است: جُوارِش (معرب گوارش= خوردنی گوارا، نام عمومی برخی داروهای تركیبی مانند گوارش شهریاران، فیروزنوش و خسروی)؛ سكنجبین (= سُك + انگبین= سركه + عسل)، آب زن (ظرف بزرگی كه در آن دارو میریختند و در آن مینشستند). در بیمارستانهای بزرگ دورة اسلامی نیز به تقلید از بیمارستان جندیشاپور، داروخانهای همراه با بخش داروسازی وجود داشت كه رئیس آن را مهتر شرابخانه (رئیس داروخانه) و متصدی بخش داروها را شرابدار مینامیدند.
در داروشناسی قدیم، داروهایی را كه به صورت طبیعی یافت میشد مفرد (مجموعة آنها را: ادویة مفردة) مینامیدند. اما همواره برای افزایش كارآیی دارو و نیز كاهش عوارض جانبی برخی داروهای مفرد، لازم بود كه چند دارو را با هم بیامیزند تا داروی مركبی پدید آید. كتابهایی كه در فن ساخت داروهای تركیبی نوشته میشد عنوان عمومی قَراباذین داشت. شاپور بن سهل (د 255ق) آخرین رئیس شناخته شدة بیمارستان جندی شاپور، قراباذینی نوشت كه تا مدتها مهمترین مأخذ داروسازان دورة اسلامی بود. چند سال بعد ابن سرابیون كه به احتمال قوی یكی از شاگردان مكتب جندی شاپور بود نیمی از كُنّاش (=مجموعة طبی) خود را به این فن اختصاص داد. در همان سالها روایت عربی رسالة اَبْدال الادویة (در مورد جایگزینی داروها) نوشتة شخصیتی مرموز به نام بَدیغورس رواجی شگرف یافت. در این اثر شمار قابل توجهی از داروهای محلی ایرانی (مثلا كرمانی) آمده است. رازی* پزشك برجستة ایرانی در اواخر سدة 3ق/9م جلد 20 و 21 كتاب مشهور خود الحاوی را به شناخت داروهای مفرد اختصاص داد كه كاملترین فرهنگ داروشناسی تا آن زمان بود. وی تكنگاریهایی دربارة مجموعههای خاص دارویی (مانند پادزهرها و جز آن) و آثاری دربارة داروسازی و كاربرد داروهای تركیبی نوشت. اهوازی* در كامل الصِناعة در ضمن یادكرد بیماریها و ابن سینا در بخش پایانی القانون به تفصیل از تركیب داروهای مختلف یاد كردند. ابن سینا* همچنین در كتاب دوم القانون به نحوی ستایش برانگیز خواص داروهای ساده را دسته بندی كرد. ابومنصور موفق هروی در 447ق الأبنیة عن حقائق الأدویة* را نوشت كه نخستین رسالة داروشناسی به زبان فارسی در دورة اسلامی به شمار میآید. جرجانی* در بخشهایی از دو كتاب فارسی ذخیرة خوارزمشاهی و الاغراض الطبیة داروهای تركیبی جدیدی را ارائه كرد. از این پس داروشناسان اندلسی با بهره گیری از آثار داروشناسان ایرانی یاد شده آثار مهمی نوشتند كه بر آثار فارسی داروشناسی دورههای بعدی چون اختیارات بدیعی حاج زین العطار شیرازی، تحفه حكیم محمد مؤمن تنكابنی و مخزن الأدویة عقیلی علوی شیرازی (یا خراسانی) تأثیری بسزا گذاشت.
مآخذ:
1. كرامتی، یونس. «تاریخ پزشكی» و «دورة انتقال علوم» در تاریخ جامع ایران (زیر چاپ).
2. كرامتی، یونس. كارنامة پزشكی ایران (زیر چاپ).
3. كرامتی، یونس. «ایران» (علوم)، دایرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 10.
4. سجادی، صادق. «بیمارستان»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 13 (زیر چاپ).
یونس کرامتی