آل نوبخت

آل نوبخت، یا خاندان نوبختی، شهرت خاندانی از دانشوران ایرانی كه با روی كار آمدن منصور در 136ق / ؟م تا اوایل سده 5ق / ؟م از شهرتی بسزا برخوردار بودند. این خاندان خود را از فرزندان گیو پسر گودرز پهلوان نامی شاهنامه می‌دانستند.¹ نوبخت سرسلسله این خاندان ستاره شناس دربار منصور عباسی بود و به دست او از دین زردشتی به اسلام گروید.²وی به فرمان منصور محاسبات هندسی اولیه مورد نیاز ساخت شهر بغداد (بنیاد آن در 145ق / ؟م) را انجام داد.³ یا به قولی هنگام مناسب برای ریختن شالوده این شهر را تعیین كرد.^{4و5و6و7و8و9و10و11} دو نسل از فرزندان وی ستاره شناس و مترجم آثار پهلوی به عربی بودند اما افراد بعدی این خاندان به تدریج به سوی علوم دیگر، از جمله ادب عربی، كلام، و علوم دینی تمایل یافتند. شماری از آنان با گرویدن به مذهب جعفری در تبیین مبانی آن و رد آراء مخالفان از هیچ كوششی فروگذار نكردند و در زمره برجسته‌ترین عالمان شیعی درآمدند.¹²

1. ابوسهل فرزند نوبخت:  پس از آنكه نوبخت به واسطه كهنسالی از منصور عذر خواست، جای پدر را گرفت و تا هنگام مرگ منصور در سفر حج نیز به همین كار مشغول بود.^13.14 به گفته ابن ندیم در دانش خود به كتاب‌های ایرانیان تكیه داشت. آثاری را از پهلوی به عربی ترجمه كرد.و در روزگار هارون عباسی نیز در خزانه الحكمه یا بیت الحكمه (كتابخانه دارالخلافه) به كار مشغول بود.¹⁵ قفطی ظاهرا سخن ابن ندیم را چنین تعبیر كرده كه هارون ابوسهل را  به ریاست «خزانه كتب الحكمه» گمارد و او آنچه را كه از كتب حكمت فارسی می‌یافت به عربی ترجمه می‌كرد.¹⁶ هیچ یك از آثار وی كه همگی درباره احكام نجوم بوده‌اند، به دست ما نرسیده، اما ابن ندیم بندی از كتاب نهمطان ابوسهل را كه به موضوع ترجمه آثار علمی ایران به زبان یونانی اختصاص دارد در الفهرست نقل كرده است.¹⁷ ابوسهل دست كم 10 پسر داشت كه بیشتر آنان در زمره مترجمان آثار پهلوی به عربی¹⁸ و با ابونواس، شاعر مشهور ایرانی نژاد در ارتباط بودند.¹⁹
2. اسماعیل پسر ابوسهل: مشهورترین فرزند ابوسهل و یكی از منجمانی بود كه واثق خلیفه پیش از مرگ و هنگامی كه سخت بیمار بود (232ق / ؟م) به بالین خود فراخواند تا او را از عاقبتش آگاه سازند. این منجمان پس از نگریستن در ستاره و زایچه واثق، گفتند كه روزگاری دراز زنده خواهد ماند و باقی‌مانده عمر او را 50 سال تخمین زدند اما وی بیش از 10 روز زنده نماند.²⁰ ابونواس اشعاری در هجو وی بواسطه بخل و لئامت سروده است.²¹
3. ابوسهل اسماعیل بن علی بن اسحاق بن ابوسهل بن نوبخت(237-311ق / ؟م) مشهور به ابوسهل نوبختی، یكی از مشهورترین افراد خاندان خود بود. وی یكی از  مشاهیر متكلمین فرقه امامیه و در عین حال در دستگاه خلافت دارای مقامی در حد وزارت بود و در تأیید مذهب شیعه امامیه و رد نظریات مخالفین این مذهب آثار بسیاری تألیف كرد. گویا وی یكی از كسانی بود كه به طور غیر مستقیم در قتل حلاج دست داشت.²² متكلمین برجسته امامیه در سده‌های چهارم و پنجم قمری همچون شیخ مفید، نجاشی، سید مرتضی و شیخ طوسی همگی با یك یا دو واسطه از شاگردان مكتب این متكلم برجسته بوده‌اند.²³ از دیگر افراد خاندان نوبختی می‌توان به اینان اشاره كرد: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی(د 300-310ق / ؟م) كه برخی كتاب فرق الشیعه را كه امروزه در دست است، از آن وی می‌دانند²⁴ و نیز ابواسحاق ابراهیم نوبختی (نیمه نخست سده 4ق / ؟م) مؤلف كتاب یاقوت در علم كلام²⁵ و ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی(د 326ق).²⁶
   مآخذ:

1. اقبال، عباس. خاندان نوبختی. تهران: 1311، ص 5-6.
2. مسعودی. مروج الذهب. به كوشش باربیه دومینار، پاریس: 1874م، ج 8، ص 290.
3. یعقوبی، احمد. البلدان. به كوشش م. ی. دخویه، بریل: 1891م، ص 238، 241.
4. كرامتی، یونس. كارنامه ایرانیان. تهران: 1380، ص 27.
5. ابن فقیه. البلدان. به كوشش یوسف الهادی، بیروت: 1996م، ص 290، 338.
6. بیرونی، ابوریحان. الآثار الباقیه عن القرون الخالیه. به كوشش ادوارد زاخائو، لایپزیگ: 1906م، ص 270-271.
7. خطیب بغدادی، احمد بن علی. تاریخ بغداد. قاهره: 1349ق/1930م، ج 1، ص 67.
8. نالینو، كارلو آلفونسو. علم الفلك و تاریخه عند العرب فی قرون الوسطی. رم: 1911م، ص 161.
9. Suter, Heinrich , Die Mathematiker und astronomen der Araber und ihre werke, Liepzig,1900, p. 3.
10. Suter, Heinrich , „""Nachtrage und berichtigungen zu Die Mathematiker und astronomen der Araber und ihre werke", Abhandlungen zur geschichte der mathematischen wissenchaften, Leipzig, 1902, Vol XIV.,  p. 158.
11. Sarton, George, Introduction to the History of Science, Baltimore, Vol I, 1927, p. 521, 531.
12. اقبال. ص 1-2.
13. قفطی. تاریخ الحكماء. اختصار زوزنی، به كوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ: 1903م، ص409.
14. ابن ابی اصیبعه، احمد. عیون الانباء فی طبقات الاطباء. به كوشش اگوست مولر، قاهره: 1299ق، ج 1، ص 152.
15. ابن ندیم. الفهرست. به كوشش رضا تجدد، تهران: 1350، ص 333.
16. قفطی. ص255.
17. ابن ندیم. ص 299-301؛ كرامتی. ص 16.
18. ابن ندیم. ص 305؛ كرامتی. ص 27.
19. اقبال. ص 15، 21-24.
20. طبری. تاریخ. به كوشش ابوالفضل ابراهیم، ج 9، ص151 (حوادث 232ق)؛ نیز: أبو الفداء، إسماعیل بن عمر بن كثیر القرشی، البدایه والنهایه ، بیروت: مكتبه المعارف، ج 10، ص308، 309.
21. اقبال. ص 15-16.
22. اقبال. ص 96، 101.
23. اقبال. ص 106.
24. اقبال. ص 125-129.
25. اقبال. ص 166.
26. اقبال. ص 212.

یونس کرامتی