بوشهر

بوشهر، استانی در جنوب غربی ایران و در كرانه خلیج فارس و به مركزیت شهری به همین نام كه بندری است از بندرهای بزرگ و معروف ایران در خلیج فارس.

استان بوشهر از شرق و جنوب شرق با استان‌های فارس و هرمزگان، از جنوب و غرب با آب‌های خلیج فارس و از شمال با استان‌های كهگیلویه و بویراحمد و خوزستان همسایه است.

استان بوشهر با 23168كم‍ وسعت كه 4/1 درصد از مساحت سرزمین ایران را تشكیل می‌دهد، دارای مختصات جغرافیایی 16َ˚27 تا 18َ˚30 عرض شمالی و 06َ˚50 تا 56َ˚52 طول شرقی است. این استان براساس آخرین تغییرات در تقسیمات كشوری ایران، دارای 9 شهرستان، 22 بخش، 43 دهستان و 29 شهر است. شهرستان‌های استان بوشهر عبارتند از: دِیلم، گَناوه، بوشهر (مركز استان)، تَنگستان (به مركزیت اَهْرَم)، دشتی (به مركزیت خورموج)، دَیِّر، كَنْگان، جَم و دشتستان (به مركزیت بُرازجان). در میان شهرستان‌های استان، فقط دو شهرستان جَم و دشتستان مرز مشترك با خلیج فارس و دسترسی مستقیم به آب دریا ندارند.3 استان بوشهر دارای جزیره‌های متعددی در خلیج فارس است كه جزیره خارك* با داشتن بزرگ‌ترین پایانه صادراتی نفت خام ایران، خاورمیانه و خلیج فارس،4 وسیع‌ترین و مشهورترین آنهاست. استان بوشهر از نگاه جغرافیایی طبیعی و شكل ناهمواری‌ها، دارای دو واحد كاملاً مشخص و متمایز است. دو رشته كوه عمده و موازی با هم در سراسر استان، مناطق كوهستانی استان بوشهر را از دیگر مناطق آن جدا كرده است.

در نقشه طبیعی استان بوشهر، رشته كوه اصلی كه دنباله رشته كوه زاگرس است، از شمال استان، حدود رودخانه دالَكی شروع شده و پس از پیمودن مناطق شرقی استان و در مرز با استان فارس، تا جنوب شهرستان جم كه جنوبی‌ترین قسمت استان بوشهر است، ادامه می‌یابد. در این رشته كوه، كوه‌های خورموج (= خُرموُج) به ارتفاع 1950م‍ نَخا به ارتفاع 1793م‍ و كوه سیاه به ارتفاع 1691م‍ بلندترین قله‌ها در شمال و مركز استان و كوه هَفْچِن به ارتفاع 1600م‍ بلندترین كوه در جنوب استان هستند. در بخش مركزی استان بوشهر و در نزدیكی ساحل، رشته كوه مستقل و كم ارتفاع دیگری به چشم می‌خورد كه مُند نام دارد و دارای 798م‍ ارتفاع است.5

استان بوشهر در قسمت كوچكی از حوضه بزرگ آبریز خلیج فارس و دریای عمان قرار گرفته است و به طور دقیق‌تر، این استان در بخش‌هایی از سه زیر حوضه فرعی از حوضه آبریز اصلی فوق، یعنی زیر حوضه‌های حِلّه، مُند و كُل ـ مهران واقع شده است. در زیر حوضه حِلّه كه در شمال استان بوشهر و در بخش ساحلی آن قرار دارد، رودهای دَرّه آبداری (در جنوب بندر دیلم)، دَرّه گُپ در كنار بندر گناوه، رودشور، رود حِلّه كه از پیوند دو رودخانه دالَكی و شاپور تشكیل شده و در فاصله بندرگناوه و بوشهر به خلیج فارس می‌ریزند، و بالاخره رود اَهْرَم واقع در جنوب شهر اَهْرَم، جاری هستند و همه آنها به خلیج فارس منتهی می‌شوند. در زیر حوضه مُند، پرآب‌ترین رود استان یعنی رود مُند جاری است كه مانند بقیه رودهای استان از ارتفاعات مرزی با استان فارس و همچنین داخل استان فارس سرچشمه می‌گیرد و در استان بوشهر رودخانه‌های دشت پلنگ، باغان، سِنا و رود شورِ خورموج به آن می‌پیوندند.6 در حوضه آبریز كُل ـ مهران كه قسمت كوچكی از جنوب استان بوشهر در آن واقع است، بجز رودخانه نای بند كه به خلیج نای بند در نزدیكی بندر عسلویه می‌ریزد، رودخانه مهم دیگری وجود ندارد.7

واحد جلگه‌ای استان، به شكل نواری كم عرض در ساحل خلیج فارس كشیده شده است. این جلگه دنباله جلگۀ خوزستان است كه از آبرفت رودخانه‌های منتهی به خلیج فارس تشكیل شده است. جلگه بوشهر دارای عرض كم است و فقط در مصّب رودخانه‌ها از جمله رودهای شاپور و دالَكی و مُند به 70 تا 120 كم‍ می‌رسد. به سبب خاك حاصلخیز و آب كافی این جلگه، بیشتر فعالیت‌های كشاورزی استان در آن انجام می‌گیرد.8

استان بوشهر تحت تأثیر توده هوای غربی كه منشأ آن اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه است، توده هوای سودانی كه بر فراز كشور سودان شكل می‌گیرد و توده هوای گرم عربستان كه از روی ماسه‌زارهای شبه جزیره عربستان به سوی ایران می‌وزد، قرار دارد. حاصل تأثیرگذاری این توده‌های هوا گرمای شدید و رطوبت نسبی بالا در نواحی ساحلی، گرمای شدید و رطوبت نسبی كم در نواحی داخلی و هوای شرجی در استان است.9

استان بوشهر دارای مرز مشترك طولانی با خلیج فارس است و از این رو زندگی و معیشت مردم و فرهنگ و تاریخ این سرزمین با دریا پیوندی عمیق و دیرینه دارد. ساكنان روستاها و شهرهای نزدیك به دریا علاوه بر اشتغال در بخش‌های كشاورزی و دامداری و برخی از فعالیت‌های شهری، به كار صیادی، تجارت و حمل و نقل دریایی و صنایعی كه به نوعی به دریا مربوط می‌شود، مشغول هستند.

بندرهای دِیْلَم، امام حسن، گَناوه، ریگ، بوشهر، دَلْوار، دَیرّ، كَنْگان، طاهری، عَسَلویه و... از بندرهای مهم استان بوشهر هستند كه غالباً دارای تأسیسات و امكانات صیادی، گمركی و تجارت و رفت و آمد کشتی‌ها به بندرهای داخلی و خارجی است.10

سرزمینی كه اكنون استان بوشهر نام دارد، دارای حیاتی پرماجرا و تاریخی پر فراز و نشیب داشته است. این خطه را با نام‌های گوناگونی مانند ابوشهر، بُخْت اردشیر، ریشهر، لیان[1] و ... نیز می‌شناخته‌اند (← بوشهر ـ شهر).11به هنگام اقتدار دولت عیلام و پیش از مهاجرت آریایی‌ها به ایران، بوشهر در جنوبی‌ترین قسمت حوزه نفوذ آن دولت، واقع شده بود. مدارك تاریخی مانند سنگ نبشتۀ كشف شده در شهر باستانی لیان در نزدیكی بوشهر امروزی این واقعیت را آشكار می‌سازد.12 پس از سقوط دولت عیلام، سلسله‌های ایرانی، یونانی‌ها، اعراب، پرتغالی‌ها و انگلیسی‌ها هر یك آثاری از خود در سواحل این استان و جزایر آن بر جای گذاشته‌اند.

استان كنونی بوشهر و مناطق ساحلی آن در دوره اسلامی همواره بخشی از ایالت فارس به شمار می‌رفته است و در تقسیمات كشوری عصر مشروطیت و پس از آن نیز همین گونه بوده است؛ در 1333ش فرمانداری كل بنادر و جزایر خلیج فارس به مركزیت بوشهر تشكیل شد. در 1346، این فرمانداری  كل در فرمانداری كل بنادر و جزایر عمان ادغام و استان كنونی بوشهر، زیر پوشش فرمانداری كل بنادر و جزایر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان به مركزیت بندرعباس، قرار گرفت و مجدداً در 1349، شهرستان‌های بوشهر و دشتستان از فرمانداری كل مذكور جدا و فرمانداری كل بوشهر به مركزیت بوشهر تأسیس شد. سرانجام هم در 25 مهرماه 1352 فرمانداری كل بوشهر به استان بوشهر تبدیل شد.13

استان بوشهر در سرشماری عمومی نفوس و مسكن 1375، دارای 675/743 تن جمعیت بود كه در 1384 طبق پیش‌بینی‌ها به 116/816 تن رسیده است.14

در سال‌های پس از جنگ عراق با ایران، استان بوشهر به لحاظ امكانات ارتباطی آن، تأسیسات دریایی و طرح ساخت و سازهای عمرانی كه در بندرهای آن، از جمله در عَسَلویه، در حال اقدام است، و نیز توسعه مراكز آموزشی و رفاهی آن به صورت یكی از استان‌های فعّال در زمینه توسعه اجتماعی و اقتصادی درآمده است.

استان بوشهر به لحاظ داشتن جاذبه‌های طبیعی و آثار تاریخی، یكی از مناطق مستعد ایران برای توسعه گردشگری است. داشتن 620 كم‍ ساحل زیبا با آب و هوای متنوع، وجود چشمه‌ها و آب گرم‌های معدنی، جنگل، نخلستان و جزیره‌های متعدد در میان جاذبه‌های طبیعی استان است.

عمارت ملك، مدرسه سعادت و دیگر بناهای تاریخی در بافت قدیمی شهر بوشهر، آثار بر جای مانده در خارك، آثار تاریخی شهر برازجان نظیر كاروان‌سرای مشیرالملك كه بزرگ‌ترین بنای تاریخی استان بوشهر محسوب می‌شود، و نیز خانه رئیس‌علی دِلْواری در شهر دِلْوار و برخی آثار تاریخی متعلق به دوره پیش از اسلام مانند كاخ كوروش در برازجان و گوردختر منسوب به دختر یا خواهر کوروش در بخش ارم در میان آثار تاریخی استان بوشهر است.15

مآخذ:

1.  

2.  

3.   نقشه و جدول تقسیمات كشوری. همانجا.

4.   سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. جغرافیای جزایر ایرانی خلیج‌فارس (استان بوشهر). چ1. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1381، ص125.

5.   گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران. چ1. تهران: 1383، گیتاشناسی، ص93.

6.   سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی رودهای كشور. ج4 (حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، 1384، ص283 (نقشه‌های شماره 1، 7 و 10)

7.   سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. جغرافیای استان بوشهر. چ5، تهران: شركت چاپ و نشر كتاب‌های درسی ایران، 1383، ص 23.

8.   همان. ص4.

9.   همان. ص5.

10. اطلس راهنمای استان‌های ایران. همان. ص 16 (نقشه استان بوشهر)؛ جغرافیای استان بوشهر. همان. ص 13-8.

11. چكنگی، علیرضا. فرهنگنامه تطبیقی نام‌های قدیم و جدید مكان‌های جغرافیایی ایران و نواحی مجاور. چ1. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1378، ص177 و 178.

12. هینتس، والتر. دنیای گمشده اعیلام. ترجمه فیروز فیروزنیا، چ3. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1383، ص 42، 43 و 84.

13. امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات كشوری. چ1. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1383، ص 62، 77، 81، 82، 85، 90، 97، 99 و 100.

14. مركز آمار ایران. سالنامه آماری كشور 1383. تهران: مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، 1382، ص69 و 70.

15. جغرافیای استان بوشهر. همان. ص 74-60.

غلامحسین تکمیل همایون

---

[1]. Liyan