استان خراسان شمالی

خراسان شمالی، استانی در شمال شرقی ایران، به مرکزیت شهر بجنورد.

استان خراسان شمالی، قابل بازیابی ازhttps://www.delgarm.com/tourism/177506-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C

این استان از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق و جنوب با استان خراسان جنوبی، از جنوب غرب با استان سمنان و از غرب با استان گلستان همسایه است. خراسان شمالی با مختصات جغرافیایی 53َ˚55 تا 26َ˚58 طول شرقی و 34َ˚36 تا 17َ˚38 عرض شمالی دارای 398/3 2800کم وسعت است که 6/1 درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد. براساس آخرین تغییرات در تقسیمات کشوری، استان دارای 6 شهرستان، 15 بخش، 40 دهستان و 15 شهر است. شهرستان‌های استان عبارتند از: فاروج، شیروان، اسفراین، جاجَرم، بجنورد و مانه و سَمْلَقان (به مرکزیت آشخانه).

استان خراسان شمالی یکی از مناطق کوهستانی ایران است و بیشتر نقاط آن بیش از یک هزار متر ارتفاع دارند. این استان را به لحاظ وجود ناهمواری‌ها و شکل زمین در پهنه جغرافیایی آن، می‌توان به دو ناحیه کوهستانی و پست تقسیم کرد. قسمت نسبتاً کم وسعتی از سطح استان که در شمال غرب (بخش‌هایی از مرکز و شرق شهرستان مانه و سَمْلَقان) و جنوب (بخش‌هایی از جنوب شهرستان‌های جاجرم و اسفراین) واقع شده‌اند، دارای ارتفاع نسبتاً کمی هستند که بعضاً به 400م (روستای تازه آب در حاشیه اترک واقع در غرب شهرستان مانه و سملقان) نیز می‌رسد. مناطق کم ارتفاع مذکور در واقع دشت‌های غالباً حاصلخیز استان هستند، اما برخی هم مانند دشت جاجرم به علت کمبود آب و نامناسب بودن خاک، برخلاف دشت‌های مرکزی و شمالی، حاصلخیز نیستند. بقیه نقاط استان را ارتفاعات متعددی تشکیل داده‌اند که مرتفع ترین آن‌ها قلۀ شاه جهان (در رشته کوه آلاداغ) به بلندی 3051م است، که در جنوب شرق استان قرار دارد. نواحی کوهستانی استان خراسان شمالی از دو رشته کوه اصلی به نامهای کُپِّه داغ در شمال و آلاداغ (الله داغ) در حدود مرکز و بخشی از جنوب شرق استان تشکیل شده است.

کُپِّه داغ با داشتن جهت شمالی غربی ـ جنوبی شرقی و وجود گسل‌های متعدد و نداشتن فعالیت آتش‌فشانی، با گسل عشق آباد (کپه داغ) از دشت‌های پست کشور ترکمنستان و با بستر رود اترک و دشت‌هایی که از شرق استان (شهرستان فاروج و شیروان) تا بجنورد و مانه و سملقان کشیده شده است، از کوه‌های آلاداغ جدا می‌شود. رشته کوه‌های بوزداغ، کَمَرسارو، زَرْنا یا زَرْنِه و تپه رو در مجموعه کُپِّه داغ قرار دارند. بلندترین قله رشته کوه کُپِّه داغ به ارتفاع 2949م در شمال شرق استان در مرز ترکمنستان واقع است. آلاداغ نیز توده‌ای کوهستانی با جهت غربی ـ شرقی است که استان را به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. جبهه شمالی آلاداغ با پرتگاه‌های گسلی با رود اترک و جبهۀ جنوبی آن نیز از طریق گسل با دشت جاجرم مرتبط می‌شود. مجموعه این گسل‌ها خراسان شمالی را به صورت یکی از مناطق زلزله‌خیز ایران با درجه خطر خیلی بالا و بالا در آورده است.

شمال استان خراسان شمالی در حوضه آبریز دریای خزر (زیر حوضه اترک) و جنوب آن در حوضه آبریز ایران مرکزی (زیرحوضه کویر مرکزی) قرار دارد. در این زیرحوضه‌ها رودخانه متعددی جاری هستند که از کوه‌های کُپِّه داغ، آلاداغ و حتی از ارتفاعات خارج از استان سرچشمه می‌گیرند، و نهایتاً به دریای خزر و یا کویر مرکزی منتهی می‌ریزند. اترک که مهم ترین رود استان است، از ارتفاعات استان همسایه (خراسان رضوی) سرچشمه گرفته و پس از عبور از استان و دریافت آب از رودخانه‌هایی که از کُپِّه داغ و آلاداغ جاری هستند، وارد استان گلستان می‌شود. کال شور جاجرم نیز مهمترین رود در جنوب استان است که پس از دریافت آب از رودخانه‌هایی که از آلاداغ به سوی جبهه جنوبی روان هستند، وارد استان سمنان شده و در پایان، به داخل کویر مرکزی ایران فرود می‌رود.

استان خراسان شمالی دارای آب و هوای متنوع سرد کوهستانی (در نواحی مرتفع آلاداغ و کُپِّه داغ)، معتدل کوهستانی (در شهرستان‌های شیروان، فاروج، اسفراین، مانه و سَمْلَقان و شمال شهرستان جاجرم) و نیمه بیابانی (در قسمت غربی شهرستان مانه و سَمْلَقان، در همسایگی استان گلستان و نیز جنوب استان) است. میانگین میزان بارندگی سالیانه نیز با توجه به تقسیمبندی آب و هوایی، از 120مم در جنوب استان (جاجرم) شروع می‌شود و به 320 مم در مناطق سرد کوهستانی می‌رسد. پوشش گیاهی استان نیز تنوعی را از جنگل‌های انبوه و تنک در مناطق پرباران و مراتع مناسب در دامنه‌های ارتفاعات استان گرفته تا اراضی شور و کویری نواحی جنوبی نشان می‌دهد. این ویژگی‌های اقلیمی و برخورداری مناطق مختلف استان از مراتع نسبتاً خوب، موجب فعالیت بیش از 40 درصد مردم استان در بخش کشاورزی و دامداری شده است. احداث کارخانه‌های گوناگون در شهرستان‌های مختلف استان که تا 1383 تعداد آن به 120 واحد می‌رسید، زمینه‌های مناسبی را برای اشتغال در بخش صنعت و خدمات فراهم ساخته است. سرزمینی که امروز از آن به نام خراسان شمالی یاد می‌شود، همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، گذرگاه و سکونتگاه اقوام و طوایف مختلف بوده است و برخی از شهرهای آن دارای سابقه تمدنی نسبتاً طولانی بوده‌اند.

در حدودالعالم از برخی شهرهای خراسان یاد کرده است، مثلاً جاجرم را شهری «بر راه گرگان» و اسفراین (بسراین) را شهری «آبادان و با نعمت» یاد کرده است. حمدالله مستوفی قزوینی نیز در «ذکر اَرْباع [نواحی] الملکت خراسان» اسفراین و جاجرم را شهرهایی آباد معرفی کرده است.

استان خراسان شمالی با تقسیم استان خراسان در 1383، تأسیس گردید. جمعیت شهرستان‌هایی که امروز خراسان شمالی را تشکیل می‌دهند، در سرشماری 1375 در مجموع 646/732 تن بوده است که طبق برآوردهای انجام گرفته، این تعداد جمعیت در 1383 به 805649 تن رسیده است.

جاذبه‌های گردشگری در جغرافیا و طبیعت بکر و زیبا، آثار تاریخی، فرهنگی و مذهبی، تنوع قومیت‌ها، مانند کرد و ترک و ترکمن، که در طول تاریخ در کنار هم زندگی مشترک و تفاهم آمیزی داشته‌اند، تولید صنایع دستی گوناگون، وجود فرودگاه در مرکز استان، عبور راه آهن تهران ـ مشهد از جنوب استان و راه آسفالته درجه یک از مرکز و شهرهای شمالی آن و عبور میلیون‌ها زائر شهر مقدس مشهد از این راه‌ها خراسان شمالی را برای توسعه گردشگری مستعد ساخته است.

نیزنگاه کنید به

• استان خراسان رضوی
• استان خراسان جنوبی
• استان گلستان
• استان سمنان
• بجنورد

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

غلامحسین تکمیل همایون