مشهد
مشهد، مرکز استان خراسان رضوی و مرکز شهرستانی به همان نام، واقع در شمال شرقی ایران.
شهرستان مشهد، از شمال و شرق با شهرستانهای مرزی درگز، کلات و سرخس، از غرب با شهرستانهای چناران و نیشابور و از جنوب با شهرستان مرزی تربت جام و شهرستانهای فریمان و تربت حیدریه، همسایه است1 و بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای 4 بخش، 5 شهر و 12 دهستان است.2
شهر مشهد، با مختصات جغرافیایی ً45 َ36 ْ59 طول شرقی و ً00 َ17 ْ36 عرض شمالی با میانگین بارندگی 256 میلیمتر و ارتفاع 970 م، با آب و هوایی معتدل متغیّر و خشک،3 در فاصله 880 کیلومتری از تهران و حدوداً 70 کیلومتری (به خط مستقیم) از مرز کشور ترکمنستان،4 محصور بین سلسله جبال هزار مسجد و بینالود و ادامه آنها به سوی جنوب شرقی و به فاصله حدود 10 کیلومتری از حاشیه جنوبی کَشَف رود که در میان دو رشته کوه مذکور به سوی جنوب شرق و رودی مرزی هریرود جاری است، واقع شده است.5 شهر مشهد از طریق دو مسیر در دامنههای جبهه شمالی و جنوبی البرز و با راههایی درجه یک و غالباً به صورت بزرگراه به تهران و دیگر شهرهای بزرگ کشور متصل است و از طریق راه آهن و اتصال به شبکه ریلی نیز به جنوب، مرکز و غرب کشور و از طریق شهر مرزی سرخس با کشور ترکمنستان ارتباط دارد و در آینده با تکمیل مسیر ریلی تربت حیدریه – خواف و خواف تا مرز افغانستان، علاوه بر راه آسفالت شده اصلی، از طریق راه آهن نیز با کشور افغانستان مرتبط خواهد شد.6 مشهد دارای فرودگاهی بینالمللی است و با توجه به شبکه گسترده ارتباطی خود با داخل و خارج از کشور و به عنوان دومین شهر بزرگ و پرجمعیت ایران،7 از موقعیت ممتاز و حساسی در منطقه برخوردار است. در متون تاریخی از مشهد با نامهای پیشین آن سرزمین که بعدها، شهر مشهد در آن جای گرفت، یعنی توس، نوغان (نوقان) و سناباد یاد شده است. در بیش از یکهزار سال پیش، در حدودالعالم آمده است: «به نوقان مرقد مبارک علی بن موسیالرضاست و آنجا مردمان بزیارت شوند و هم آنجا گور هارونالرشیدست...».8 نوقان خود شهری بوده است و از توابع توس که «...از مهمترین شهرهای خراسان و کهنترین آنهاست و قبر امام علی بن موسی بن جعفرالصادق(ع) و قبر هارونالرشید، خلیفه عباسی، در خارج آن واقع شده است...».9 که منظور از «خارج آن» اشاره به روستای سناباد است. در عجایب المخلوقات10 طوسی، در البلدان11 یعقوبی و در صورهالارض ابن حوقل12 به طوس و نوغان و دهکده سناباد و نیز به مرقد امام هشتم شیعیان در کنار قبر هارونالرشید خلیفه عباسی اشاراتی به چشم میخورد. شیعیان بر این باورند که امام هشتم توسط مأمون، خلیفه عباسی، مسموم و به شهادت رسید و لذا پس از دفن پیکر آن حضرت در سناباد در 202هـ.ق، این محل کمکم به مشهد (شهادتگاه) شهرت یافت و بتدریج و بویژه به هنگام سلطنت شاهان صفوی، با احداث بناها و توسعه بارگاه و مقابر اطراف مشهد به عنوان شهری بزرگ و نو، پا به عرصه حیات تاریخی خود گذارد.13 بارتولد میگوید که در قرن دهم میلادی 4ق کلمه «المشهد» در کتاب مقدسی دیده میشود14 و حمدالله مستوفی هم از نخستین کسانی است که در نزههالقلوب که در 740ق تألیف شده کلمه «مشهد» را به کار برده است: «...از مزار عظما قبر امام معصوم علی بن موسیالرضا بن جعفر(ع) در دیه سناباد به چهار فرسنگی طوس است و قبر هارونالرشید، خلیفه عباسی، در مشهد مقدس آن حضرت است و مشهد طوس از مشاهیر مزارات متبرکه است و آن موضع اکنون شهرچه شده...».15 در زمان حکمرانی تیمور لنگ، با توجه به مطالبی که کلاویخو، فرستاده پادشاه اسپانیا در سفرنامه خود به سمرقند، نگاشته، توس همچنان شهر بزرگی در منطقه بوده است: «... از مشهد به شهری بزرگ رسیدیم به نام بوئلو (که همان طوس باشد). این شهر نیز در استان خراسان واقع است. شهری است بسیار خرم و مفرح و جمعیت آن از همه آبادیهایی که از سلطانیه تا اینجا بر سر راه ما بودند، بیشتر بود.16 کلاویخو از مشهد و به گفته خود او «شهر عمده زیارتی و گروه بیشمار زائران آن» یاد کرده است و نکته جالب اینکه در آن زمان مسیحیان نیز میتوانستند بدون محدودیت به زیارت امام رضا بروند: «چون به این شهر رسیدیم، ما را برای زیارت این مکان مقدس و آرامگاه بردند. سپس چون در ایران راه میپیمودیم و بر سر زبانها افتاده بود که ما به زیارت مشهد مشرف شده و آن مکان مقدس را دیدهایم، مردم همه میآمدند لبه قبای ما را بوسه میزدند. به این بهانه که ما از گروهی هستیم که فیض زیارت ومرقد و بارگاه قدیس بزرگ خراسان را درک کردهایم».17 با گسترش و توسعه روزافزون شهر مشهد، امروزه دیگر اثری از شهر نوغان و قریه سناباد و بسیاری از روستاهایی که نام آنها در کنار مشهد امام رضا(ع) و در منابع و نقشههای تاریخی آمده است، وجود ندارد، اما نام و موجودیت توس، هم به دلیل دوری از محدوده توسعه شهر مشهد و هم بواسطه وجود آرامگاه شاعر بلند آوازه ایران، حکیم ابواالقاسم فردوسی، البته در حدود روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان مشهد، همچنیان پا برجاست.18 شهر مشهد هم در عصر صفویان و هم در دورههای بعد از آن همواره یکی از مراکز مهم شهری در شمال شرق کشور و در خطه خراسان بوده است. در زمان نادرشاه افشار به پایتختی رسید و پس از پایتختی نیز اعتبار خود را همچنان حفظ کرد. در عصر قاجار تاکنون در تمام طرحهای تقسیمات کشوری، شهر مشهد، مرکز ایالت خراسان بوده است. توجه مردم ایران به امامان شیعه و تلاش بر عمران و آبادی محل دفن آنان از جمله بارگاه حضرت امام رضا(ع)، همچنین محیط مساعد طبیعی و موقعیت ویژه جغرافیایی، در مجموع شهر مشهد را در دهههای اخیر به صورت دومین شهر ایران در آورده و پس از مکه معظمه، به عنوان دومین شهر زیارتی جهان اسلام مطرح ساخته است»19؛ به گونهای که جمعیت این شهر از 241989 تن در 1335 به 1887405 تن در 1375 20 و به 2070604 تن در 1384،21 یعنی در مدت پنجاه سال به بیش از هشت برابر و نیم رسیده است. در دهههای اخیر تأسیس کارخانجات، مراکز آموزشی متعدد از جمله تأسیس دانشگاههای مختلف، مراکز فرهنگی، کتابخانهها، مؤسسات پژوهشی و نیز مراکز تفریحی، گردشگری و خدماتی و زیارتی که توسعه آستان قدس رضوی و گسترش حریم بارگاه امام رضا(ع) در صدر آنها قرار دارد، شهر مشهد را با توجه به موقعیت ارتباطی آن با داخل و خارج از کشور، به بزرگترین کانون شهرنشینی و مدنیت در منطقه و حتی در کشورهای آسیای مرکزی، بدل ساخته است. مجموعه آستان قدس رضوی، شامل صحنها، رواقها، موزه، کتابخانه و مسجد گوهرشاد از با ارزشترین نمونههای هنر معماری اسلامی است که همراه با برخی آثار تاریخی و طبیعی دیگر در اطراف شهر، موجب جلب سالانه گردشگران بسیاری به این شهر شده است، به گونهای که فقط در 1379، حدود 15 میلیون زائر ایرانی و حدود 180 هزار زائر و گردشگر خارجی موفق به دیدار از مشهد و زیارت مرقد مطهر امام رضا(ع) شدهاند. 22
مآخذ:
1. مؤسسه گیتاشناسی. اطلس گیتاشناسی استانهای کشور. تهران: گیتاشناسی، 1383.
2. دفتر تقسیمات کشوری. نشریه عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری. تهران: دفتر تقسیمات کشوری (وزارت کشور)، 1384.
3. جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج 3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران، چ 1، تهران: گیتاشناسی، 1379، ص 1205.
4. سازمان حمل و نقل و پایانههای کشور (وزارت راه و ترابری). اطلس جادههای ایران (ویرایش دوم). تهران: همشهری، 1380، ص133 و 134.
5. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور. ج4، چ1، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، 1379، ص30و 202و 225.
6. سازمان نقشهبرداری کشور. نقشه راههای ایران. تهران: سازمان نقشهبرداری کشور (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1384.
7. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 268.
8. حدودالعالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوری، 1362، ص 90.
9. قلقشندی، احمد بن علی. جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری. ترجمه محجوب الزویری، ج2، تهران: وزارت امور خارجه (مرکز چاپ و انتشارات)، 1384، ص100.
10. طوسی، محمد بن محمود. عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات. چ2، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1382، ص245-246.
11. یعقوبی، ابن واضح (احمد بن ابییعقوب). البلدان. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1408ق / 1988م، ص 47 و 70.
12. ابنحوقل، صورهالارض. ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345، ص169.
13. افشارسیستانی، ایرج. پژوهش در نام شهرهای ایران. چ2، تهران: روزنه، 1382، ص577.
14. بارتولد، و. تذکره جغرافیایی تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور، چ3، تهران: توس، 1372، ص133.
15. مستوفی، حمدالله. نزههالقلوب. به کوشش گای لسترنج، لیدن: بریل، 1333ق/1915م، ص 151.
16. کلاویخو. سفرنامه. ترجمه مسعود رجبنیا، چ3، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1374، ص193.
17. همان. ص192 و 193.
18. جعفری. همان. ص313.
19. سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی. جغرافیای استان خراسان. چ3، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، 1381، ص 74.
20. نورالهی، طه. توزیع و طبقهبندی جمعیت شهرهای ایران در سرشماریهای 75-1335. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 111 و 193.
21. مرکز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور. تهران: مرکز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور)، 1382، ص 104.
22. جغرافیای استان خراسان. همانجا.
غلامحسین تکمیل همایون