مهابادی
مهابادی/ mæhābādi/، (← كردی)، از گویشهای كردی مركزی است كه از زبانهای ایرانی شاخه شمال غربی به شمار میرود و با كردی سنندج و سلیمانیه رابطه خواهری دارد.1 (← سنندج)
مهاباد امروز، ساوجبلاغ دیروز، در استان آذربایجان غربی2 در محدوده كردستان مُكری واقع شده است.3 طوایف مختلفی در این ناحیه زندگی میكنند. در این منطقه ایلهایی به نام منگور، مامش، پشدری، گورِك، ملكری، بریاجی، سِوهسینی، پیران، دِهبُكری و بیگزاده وجود دارند.5 در 1375 جمعیت مهاباد 107799 نفر بوده است.6 بخش قابل ملاحظهای از این جمعیت به گویش كردی مهابادی به عنوان زبان اول یا دوم صحبت میكنند. در گویش كردی مهاباد و دیگر گویشهای كردی اطراف آن، همخوان /t/ نرمكامی شده) و /l/ كامی، /r/ (چند زنشی) و /?/ تك زنشی هر یك یك واج و تمایز دهنده معنی هستند.7 در كردی مركزی و جنوبی تمایز میان /v/ و /w/ از بین رفته است و صورت غالب /w/ است. (āw «آب»).8 به نظر میرسد كه در این گویش تركیب دو همخوان یا خوشه همخوانی آغازی وجود داشته باشد.9 اما كاربرد آن تنها به اجتماع یك همخوان و یكی از نیم واكههای /y، w/ محدود میشود، مانند /swēnd/ «سوگند»، /gyân/ «جان»، /xwen/ «خون»10 به این ترتیب ساختمان هجا در این گویش (c) (c) (c) v (c) c است. هجای cvccc كم دیده میشود: /royšt/ «رفت».11 نشانه معرفه در این گویش /-a/ یا /-aka/ است و نشانه نكره /-e/ یا /-ek/ میباشد.12 ساخت اضافه در گویشهای مركزی و شمالی كردی به ویژه در حالت جمع احتمالاً تحت تأثیر ارمنی تغییر كرده و به وسیله "da" ساخته میشود: pyâw- ī da pâšâ «مردانِ پادشاه».13 از ویژگیهای بارز كردی و غالب زبانها و گویشهای ایرانی مطابقت زمان گذشته افعال متعدی با مفعول است و فاعل به صورت وند به مفعول متصل شود.14 این ویژگی كه «ارگاتیو» نامیده میشود در كردی مهابادی به چشم میخورد.15 kitebaka- š dâne «كتاب را به من داد» (/dâne/ «داده شدم»)16 بر نگارش كردی مهابادی در ایران از خط فارسی كه مبتنی بر الفبای عربی است، استفاده میشود.17
مآخذ:
1. Mackenzie, D. N. "Kurds, Language", Encyclopeadia of Islam. LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 479.
و نیز: بلو، جویس. «كردی». راهنمای زبانهای ایرانی. ترجمه زیر نظر حسن رضایی باغبیدی، تهران: ققنوس، 1383، جلد دوم، ص543.
2. كلباسی، ایران. گویش كردی مهاباد. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1362، ص17.
3. FAGLETON, W. and NEUMANN, R. "MAHĀBĀD", Encyclopeadia of Islam, LEIDEN. EJ. BRILL. 1986, vol 5, p. 1213.
4. كلباسی، ایران. گویش كردی مهاباد. ص18.
5. سالنامه آماری كشور 1382. تهران: مركز آمار ایران، دفتر انتشارات و اطلاعرسانی، 1383، ص 61.
6. Edmonds, C, J. kurds, Turks and Arabs. London: Oxford University Press. 1975, p. 3.
ـ و نك. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص545.
7. Mackenzie, D. N. Encyclopeadia of Islam. P. 479.
ـ و نك. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص545.
8. كلباسی، ایران. گویش كردی مهاباد. ص4.
9. رخزادی، علی. آواشناسی و دستور زبان كردی. تهران: ترفند، 1379، ص84.
10. كلباسی، ایران. گویش كردی مهاباد. ص4.
ـ و نك. رخزادی، علی. ص83.
11. Mackenzie, D. N. Encyclopeadia of Islam. P. 480.
ـ و نك. كلباسی، ایران. گویش كردی مهاباد. ص19.
ـ و نك. بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص546.
12. Mackenzie, D. N. Encyclopeadia of Islam. P. 480.
ـ و نك: . بلو، جویس. راهنمای زبانهای ایرانی. ص546.
13. Campbell, G. L. "Kurdish". Compendium of world's Languages, London: 1991. Vol 2, p. 928.
14. كلباسی، ایران. «مقایسهای میان كردی مهاباد، سنندج و كرمانشاه»، مجله علمی ـ پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا تهران. 1374، س5، شمـ13و 14، ص59- 80.
15. ویندفور، گرنوت ر. ال و آرمور، ان. «زبانهای ایرانی نو غربی»، راهنمای زبانهای ایرانی. جلد دوم، ص431.
16. ارانسكی، م. یوسیف. زبانهای ایرانی. ترجمه علیاشرف صادقی، تهران: سخن، 1378، ص127.
:و نك kreyen Bruek, p.g. "Kurdish" The Encyclopeadia of languages & Linguistics. Ed. RE. Asher. Oxford: pergman, 1944. vol 4, p 1880.
آتوسا رستم بیک تفرشی