ایوان مدائن
ايوان مدائن، مشهور به طاق كسري و معروفترين بناي به جاي مانده از پادشاه ساساني واقع در عراق امروزي.
ايوان به طاق يا عمارتي گفته ميشود كه شكل آن محرابي و هلالي باشد.1 به اين دليل آن را ايوان كسري يا طاق كسري ميگويند كه به احتمال سازندة آن خسرو انوشيروان (589- 531 م) ملقب به كسري بوده2 و كسر را نيز مورخ ان عرب به عنوان لقب خسرو از شيروان و خسرو پرويز بكار بردهاند. ويرانههاي اين بنا در محلة اسپانبر واقع در شرق تيسفون* و در آنجا كه آثار خرابههاي بسياري موجود است3 هنوز پابرجاست. تاريخ برآوردن كاخ تيسفون به درستي روشن نيست4 گروهي آنرا خسرو انوشيروان و گروهي به شاپور يكم (حك: 272- 241م) و حتي شاپور دوم5 (379- 309م) نسبت دادهاند. مجموع خرابههاي اين كاخ و متعلّقات آن مساختي به طول 300 × 400 متر را در بردارد كه شامل آثاري چند است. علاوه بر طاق كسري عمارتي در فاصلة 100 متري مشرق آن و تلي معروف به حريم كسري در سمت جنوب آن و ويرانههايي در سمت شمال در زير قبرستان جديد هست و طاق كسري تنها بخش از كل عمارت است كه اثر قابل توجهي از آن باقي مانده. ايوان بزرگ حدود 35 متر ارتقاع و قطر دهانة آن 25 متر است كه به حياط بستهاي باز ميشده. در حال حاضر قسمتي از ايوان و نماي كاخ برپاست. بقية ساختمان به پنج اتاق راستگوشة بزرگ تقسيم ميشده كه راهروهايي آنها را به هم متصل ميكرده كه شماري اتاق كوچك آنها را از هم جدا ميكنند. مصالح ساختماني در اينجا از سنتهاي مقدس معماران بينالنهرين يعني آجر و ملاط پوشيده از گچبري كه وسيلهاي براي ريزهكاريهاي تزييني بوده، پيوري ميكند. آرايش بيروني شامل نماي ساختمان است كه از شش طبقه طاقچة افقي كه بر ستونهاي توكار سوارند تركيب شده. اين نما از صاروج منقش با سنگهاي مرمر يا از صفحات مسين رزاند و دوسيماندود پوشيده شده بوده. تا سال 1888م نما و تالار بزرگ مركز برپا بوده و در اين سال جناح شمالي خراب شده است. و در وسط اين جلوخان دهانة طاق بزرگ بيضي شكلي نمايان است كه عمق آن تا آخر بنا پيش رفته كه تالار بارگاه شاهنشاه بوده. اين بنا از لحاظ ساختماني بنايي ساده بوده ولي حيرت و اعجاب نظارگان در برابر آن بيشتر به علت عظمت و ضخامت اضلاع آن بوده است.6 از آرايش داخلي بنا تنها توصيفايي مربوط به روزگار خسرو انوشيروان باقي است و بيانگر اين است كه ديوارها پوشيده از موزاييك بوده از جمله در اتاقي كه تخت او قرار داشته صحنة جنگ وي در انطاكيه را كشيده بودند و از روي تعداي مهرههاي موزاييك شيشهاي و تكههايي از مرمر رنگآميزي شده كه در آنجا به دست آمده اين مطلب اثبات ميشود. تاج پادشاه كه مرصع به زر و سيم و مرواريد و ياقت و زهره بوده به وسيلة زنجيري از طلاي نازك به سقف آويخته بوده و حلقهاي كه زنجير تاج را به سقف ميبسته تا سال 1812م برجاي بوده است.7
ايوان مدائن به دليل آنكه نشانه شاهنشاهي ساساني كه در تيسفون به دست مسلمانان تصرف شد به عنوان نماد فروپاشي آن حكومت و پيروزي اسلام و «آئينه عبرت» در ادبيات دوران اسلامي شهرت يافت8
منابع و مآخذ:
1- دهخدا، علياكبر، لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورة جديد 1377، ج 3، ص 38- 37.
2- يارشاطر، احسان، تاريخ ايران از سلوكيان تا فروپاشي دولت ساسانيان، ترجمه حسن انوشه، تهران: اميركبير 1377، ج 3 (قسمت دوم)، ص 563.
3- كريستنسن، آرتورامانوئل، ايران در زمان ساسانيان، ترجمه رشيد ياسمي، تهران: دنياي كتاب، چاپ دهم 1379، 509.
4- (Evan- Madayen) in Encyclopedia Iranic, Editcdby Ehsan Yarshater, Mazda Publishers, Costa Mesa California, 1993. V. 6, P. 447.
5- ابن بلخي، فارسنامه، به اهتمام گامي لسترانج و آلن نيكلسون، تهران: دنياي كتاب، 1363، صص 21 و 69 و 72.
6- گيرشمن عرومان، هنر ايران در دوران پارتي و ساساني، ترجمه بهرام ...............،تهران: علمي و فرهنگي،چاپ دوم 1370، صص 140- 136.
7- گيرشمن، رومن، ايران از آغاز تا اسلام،ترجمه محمد معين، تهرا: علمي و فرهنگي، چاپ يازدهم 1375، ص 392.
يارشاطر، همان ص 565.
كريستن سن، همان، صص 25- 523.
خاقاني شرواني، بديلبن علي تحفهالعراقين، به اهتمام يحيي قريب، تهران: ابنسينا، 1333؛ خاقاني شرواني، بديل بنعلي، ديوان خاقاني،ويراسته ميرجلاالدين كزازي. تهران، نشر مركز،1375.
سهم الدین خزائی