چوقا
«چوقا»
بالاپوش مردان ایل بختیاری
چوقا قبلآ بالاپوش مردان لر لرستان و بخصوص ایل پاپی(1)بود و بهترین نوع أن در در روستای لیوس واقع در حدود 45 كیلومتری شمال شرقی دزفول بافته میشد و به چوقای لیوسی معروف بود.. حدود سال 1330 هجری قمری یكی از زنان لر روستای لیوس نمونه بسیار ظریفی از آن را بافت و به عموزاده علیمردان خان چهارلنگ، به نام سالار شجاع، از طایفه محمود صالح بخش چهارلنگ بختیاری هدیه فرستاد. از آن زمان این نوع بالاپوش با نام چوقای سالاری ابتدا بین خوانین و سپس بین كلانتران و ریش سفیدان و به تدریج بین تمام افراد ایل متداول و جایگزین قبای بلند آستین دار،كمرچین بختیاری شد(2).مردان بختیاری در تمام فصول سال این بالپوش را برتن دارند
زنان ایل أن را بر روی دارهای خوابیده (افقی) به صورت ریزبافت می بافند(2). بافته ای ساده, مركب از پود و تار, كه پود أن معمولا از نخ پشم است كه زنان ایل با دوك می ریسند. برای ظریف و نازك و یكنواخت شدن پود, ناخن شصت دست چپش را بلند و سوراخ كوچكی در آنایجاد میكنند و پشم را از آن میگذرانند و سر دیگر پشم را به شكاف یك دوك كوچك متصل میكنند.. پشم در حد سوراخ ناخن از آن عبور میكند و با حركت دورانی دوك تبدیل به نخ نازك و یكنواختی میشود. این خامه نازك برای پود چوقای درجه یك خواهد بود(2). تار أن معمولا از نخ پنبه ای بسیار ظریف است كه از بازار تهیه می شود(3). بالاپوشی است بلند تا بالای زانو, بدون أستین و جلو باز(2,1, 4). از چهار قطعه تشكیل شده است. دو قطعه در پشـت, كه در محل كمر به هم دوخته شده اند. قسمت بالای أن دارای نقوش راه راه پلكانی سیاه و سفید و قسمت پائین أن دارای زمینه سفید و خطوط نازك عمودی سیاه است.چون جلو باز است, قسمت جلوی أن از چهار قطعه تشكیل شده است. دوقطعه بالا با همان نقوش پلكانی و دوقطعه پائین با همان نقش ساده. این قطعات نیز دو به دو در محل كمرگاه به هم دوخته شده اند.قسمتهای جلو عقب نیز در زیر بغل به هم دوخته شده و فقط جائی برا گذراندن دستها باز گذاشته اند(1).
منابع:
(1) فیلبرگ, ایل پاپی,كوچ نشینان غرب ایران, ترجمه اصغر كریمی, فرهنگسرا, تهران 1369.ص 201,
(2) كریمی, اصغر, سفر به دیار بختیاری, فرهنگسرا, تهران, 1368. ص 165, 17, 170, 83-84,
(3) دكتر بهرام امیراحمدیان, ایل بختیاری, نشر دشتستان, تهران, 1378. ص168,
(4) فرحناز قاضیانی, بختیازیها, بافت÷ها و نقوش. سازمان میراث فرهنگی كشور, تهران 1376.ص 100.
/فرزانه ساسان پور/
چوقا، بالاپوشی بلند تا زانوان، جلو باز و بدون آستین و اغلب از نخ پنبهای و یا پشم، که به صورت خشک و آهاردار تهیه میشود.1
اگرچه چوقا را روستاییان و چوپانان در نواحی مختلفی چون مازندران، خراسان، آذربایجان و فارس بر تن میکنند اما رواج این بالاپوش و نوع معروف آن را میباید در میان ایلات بختیاری و لرها جستجو کرد. بهترین نوع چوقا را روستایی در 50 کیلومتری شمال شرقی دزفول به نام لیوس میبافند که به چوقای لیوسی معروف است. چوقای لیوسی از شش تکه بافته شده دو تا در پشت و چهارتا در جلو، تشکیل میشود، که در محل کمر به هم دوخته شدهاند. چوقاهای لیوسی زمینه سفید دارند و قسمت پایین آنها اغلب و نه همیشه، بدون نقش است اما قسمت بالایی چوقا دارای خطوطی عمودی و پلکانی سیاه و سفید است که برخی معتقدند نشان دهنده نقش زیگوراتهای طبقه طبقهای ایران باستان (دوران ایلامیان) است که هم اکنون یکی از آنها به نام زیگورات چُغازنبیل در منطقه شوش پابرجاست. چوقاهای نواحی دیگر ایران اغلب ساده و پشمیاند. برخی از چوقاها دو حلقه یا سوراخ برای گذراندن دستها دارند، تا بتوان آنها را پوشید، اما اغلب، چوقا را نپوشیده بلکه آن را بر دوش میاندازند.2
مآخذ:
1. یادداشت مؤلف.
2. فیلبرگ، ایل پاپی. کوچنشینان غربی ایران. ترجمة اصغرکریمی، تهران: 1369، ص201- 204، ش102، 104؛
Beck,L.The Qashqa’I of Iran,New Haven,1986,Pp.305-332 ; Dozy,R.P.R; Dictionnaire détaillé noms des vêtements chez les Arabes, Amsterdam, 1845,Pp.127-131 ; Digard,J.P.Clothing,Encyclopaedia Iranica,ed, E. Yarshater, California, 1992, sec XXV
محمدرضا چیت ساز