گندی شاپور
گنديشاپور، نام شهر و دانشگاه و بيمارستاني تاريخي ميان شوشتر و دزفول از زمان ساسانيان*. گنديشاپور كه در منابع مختلف، ونديوشاپور، شاپورگرد، گندهشاپور (لشكرگاه سپاه شاپور)1 و معرب آن جنديشاپور ناميده شده به قولي «كرسي خوزستان»2 و به تعبير بازرگانان مسيحي بيتلپت [1]ناميده ميشد3 كه بر شالودة شهر باستاني نيلاب (نيلاوه / نيلاط) قرار گرفته است. شاپوراول* ساساني (240- 271م) پس از شكست اسيران رومي در جنگ با والرين[2]، از آنان در بناي پلهاي شوشتر و طراحي و بناي شهر شطرنجي گنديشاپور استفاده كرد.4 اين شهر و مركز آموزش عالي كه از مؤسسات شكوهمند علمي در رشتههاي پزشكي، فلسفه، رياضيات و نجوم و ... برخوردار بود5 در زمان شاپور دوم* توسعه يافت و در زمان خسرو انوشيروان* به اعتلاي علمي و فرهنگي رسيد6 و در نهادهاي علمي دوران اسلامي به ويژه بناي بيمارستانات (مارستانها)، بيتالحكمه بغداد مدرسهها و تكوين فكري ـ فرهنگي مسلمانان و در قرون وسطي در نهادهاي علمي اروپا تأثير چشمگير داشت.7
گنديشاپور بزرگترين مركز فكري آن دوران بود كه افكار يوناني، يهودي، مسيحي، سرياني، هندي و ايراني را در تبادل و تعاملي با يكديگر قرار ميداد. گويا بزرگمهر بختگان (برزويه طبيب/ بوذرجمهر) در رأس هيئتي از پزشكان اين مركز به هند رفت8 و طبيبان مشهوري چون سرجيس رأس العيني سرياني، [3]جبرائيل درسبتد (حكيمباشي پادشاه)،9 استفان ادسي، [4] تريبونوس[5] در گنديشاپور بودند.10 فزون بر نسطوريان ادسا (498م)، گويا هفت تن فيلسوف نو افلاطوني (529م) رانده شدة يوناني در آنجا تدريس ميكردند11 و بسياري از خاندانهاي پزشك دربار عباسيان در بغداد مانند بخت؟، ماسويه، حنين و... منتسب به اين مركز علمي بودند.12 در ميان خرابههاي كنوني گنديشاپور (شاهآباد) آرامگاه شاه ابوالقاسم (شابولقاسم)13 را به يعقوب ليث صفار انتساب دادهاند. دانشگاه اهواز پيش از تغيير نام به «شهيد چمران» به اعتبار تاريخي گنديشاپور، دانشگاه «جنديشاپور» ناميده ميشد.
مآخذ:
1. فردوسي، ابوالقاسم. شاهنامه. تهران: بروخيم، 1345، ج7، ص2062.
2. لسترنج، گي. جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان، تهران: علمي و فرهنگي، 1363، ص256.
3. پيگولوسكايا. شهرهاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان. ترجمة عنايتالله رضا، تهران: علمي و فرهنگي، 1367، ص444.
4. [مجملالتواريخ و القصص]. تصحيح محمدتقي ملكالشعراء بهار، تهران: رمضاني، 1318، ص167.
5. تكميلهمايون، ناصر. نظام و نهادهاي آموزشي در ايران باستان. تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1382، ص159- 163.
6. shapur shahbazi, A. and Richter Lutz "Gonde šāpor" in Encyclopaedia Iranica, Newyork Columbia university , 1999, p. 131-135.
7. براي آگاهي بيشتر ← تكميلهمايون، ناصر. دانشگاه گنديشاپور. (مجموعه از ايران چه ميدانم؟/60)، تهران: دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1384.
8. شهرويني، مهربان. دانشگاه گنديشاپور در گهوارة تاريخ. تهران: پورشاد، 1381، ص134.
9. نجمآبادي، محمود. تاريخ طب در ايران. تهران: دانشگاه تهران، 1341، ج1، ص443.
10. ممتحن، حسينعلي. سرگذشت جنديشاپور. اهواز: دانشگاه جنديشاپور، 1350، ص37.
11. سارتون، جورج. تاريخ علم. ترجمة احمد آرام، تهران: اميركبير، 1357، ص430.
12. محمدي، محمد. فرهنگ ايراني پيش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامي و ادبيات عربي. تهران: دانشگاه تهران: 1356، ص246.
13. اقتداري، احمد. آثار و بناهاي تاريخي خوزستان. تهران: اشاره، 1375، بخش اول، ص343.
ناصر تکمیل همایون
[1]. Beitlapat
[2]. Valerienus
[3]. Sergius de the daripolis
[4]. Stehfan d´E desse
[5]. Tribunus