مظفرالدین شاه
مظفرالدين شاه چهارمين پسر ناصرالدين شاه و پنجمين پادشاه قاجار(حك1313-1324ق / ؟م). مادرش شكوهالسلطنه دختر فتحالله ميرزا شعاع السلطنه پسر فتحعليشاه بود. در هفت سالگي به «صاحب اختياري» آذربايجان فرستاده شد و عزيزخان سردار را به پيشكاري او مأمور ساختند. يك سال بعد در 1278ق / ؟م به منصب وليعهدي انتخاب گرديد.1 ناصرالدين شاه كوشيد بهترين افراد را براي تعليم و تربيت وي انتخاب كند ولي مظفرالدين ميرزا نسبت به كسب علوم بيتفاوت بود. 36 سال به عنوان وليعهد در آذربايجان حكومت كرد و اين مدت افراد سست عنصر و ضعيفالنفس اطراف او را گرفتند و ايام وليعهدي او به بيهودگي و سرگرميهاي موهن سپري شد.2 رقيب عمدة او براي سلطنت ظلالسلطان بود كه به شيوههاي مختلف كوشيد وي را از وليعهدي خلع كند ولي نتوانست.3 با قتل ناصرالدين شاه توسط ميرزا رضاي كرماني در ذيالقعدة 1313ق / ؟م در تبريز به تخت سلطنت جلوس كرد و طي حكمي امينالسلطان را به صدارت انتخاب كرد و لقب اتابك اعظم به او داد و با خدم و حشم راهي تهران شد و بر تخت نشست. در دوران پادشاهي سفرهايي به خارج از كشور داشت كه موجب مقروض شدن ايران شد. براي سفر او به اروپا، در 1318، 5/22 ميليون منات طلا (واحد پول روسيه) وام از روسيه در ازاي گرو دادن گمركات شمال به مدت 75 سال اخذ شد . نتيجة اين سفر ديدار شاه از روسيه، فرانسه و عثماني بود.
امينالسلطان، براي سفر دوم شاه (1320ق / ؟م)، ده ميليون منات طلا در ازاي اينكه نرخ گمركات به نفع روسيه كاهش يابد از بانك استقراضي وام گرفت4 كه نتيجة آن ديدار از ايتاليا، سوئيس، آلمان، اتريش، بلژيك، فرانسه و انگليس بود. در سفر سوم (1323ق / ؟م) عينالدوله صدراعظم، از انگلستان وام گرفت،5 اين در حالي بود كه زمينههاي بروز نهضت مشروطيت فراهم آمده بود و زماني كه شاه در خارج بود همه جاي ايران را جنبشهاي آزاديخواهي و تلاش براي تأسيس «دارالشورا» و «عدالتخانه» در بر گرفته بود كه در نتيجه، فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه در 14 جماديالثاني 1324ق (14 مرداد 1285ش) به امضاء رسيد و او چندي بعد درگذشت.
مآخذ:
1. نوايي، عبدالحسين. «وليعهدي ناصرالدين شاه»، مجلة يادگار. سال 3، شماره10، ص54.
2. سپهر، عبدالحسينخان. مرآت الوقايع مظفري و يادداشتهاي ملكالمورخين. تصحيح عبدالحسين نوايي، تهران: 1368، زرين، ص9-8.
3. اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه. به كوشش ايرج افشار، تهران: 1344، اميركبير، ص389.
4. پناهيسمناني، مظفرالدين شاه خودكامة كوچك. تهران: 1379، نشر ندا، ص78-71.
5. هدايت، مهديقلي خان. خاطرات و خطرات. تهران: 1344، نشر زوّار، ص140 و امينالدوله، ميرزا علي خان. خاطرات سياسي. به كوشش حافظ فرمانفرمائيان. تهران: 1355، اميركبير.
اکبر فلاحی