ناصر الدین شاه قاجار
ناصرالدين شاه، . (1247ه.ق – 1313 / 1830م - 1895) چهارمين پادشاه قاجار ( حك 1264 – 1313ق). او فرزند محمدشاه بود و طولانيترين دورة سلطنت را در دودمان قاجاريه گذراند.
علاقهمندي او به عكاسي (← ناصرالدين شاه عكاس) و نقاشي و اصلاحات در جهت تمركزگرايي باعث اقدامات اميركبير شد.1
دورة او عصر تحولات اداري، اجتماعي، اقتصادي و سياستِ خارجي بود. با تشكيل مجلس شوراي وزرائي و ايجاد شش وزارتخانه به رياست ميرزا جعفرخان مشيرالدوله موقتاً مقام صدراعظمي را حذف كرد2 (1275ه.ق / 1858م).
ايجاد مصلحتخانه رجال دولت به رياست عيسيخان اعتمادالدوله، تأسيس صندوق عدالت 1276ه.ق3، تشكيل مجلس دارالشوراي كبري 1288ه.ق از اقدامات او در «اصلاحات از بالا» بود.4
با تشويق ميزرا حسينخان سپهسالار اولين شاه ايران شد كه طيِ سه مسافرت در سالهاي 1290 / ؟ م، 1295/ ؟ م، 1306 ه.ق / ؟ م به اروپا براي مدرنيزه كردن امور اقدام كرد. از جمله اقدامات او داير شدن چراغ گاز و برق،5 ايجاد خط تلگراف در مسير اروپا به هند از طريق بوشهر، رواج مدارس جديد با تأسيس دارالفنون، ماشين دودي و راهآهن، ورود ماشين چاپ و نشر اولين روزنامة رسمي ؟ م / 1851م و تأسيس مجلس وكلاي تجار توسط اين طبقة اجتماعي (1301ه.ق) باعث تحولات اجتماعي شد.6
رشد شهرنشيني از 9 درصد تا 20 درصد، شكلگيري جنبش روشنفكري با ظهور سيد جمالالدين اسدآبادي و ميرزا ملكمخان و روزنامههاي قانون، اختر و حبلالمتين، پيدايش نهضتهاي مذهبي و اجتماعي از جمله نهضت با بيان 1260 ه.ق / ؟ م و جنبش تنباكو 1308 / ؟ م ه.ق ، افزايش تضاد با علما در اثر كم كردن مواجب آنان و مدارس جديد و ايجاد وزارت عدليه و اوقاف از تحولات عمدة اجتماعي ايران دورة او بود.7
او با دركي روشن از ضعف ايران به تشويق سرمايهگذاري خارجي در كشور پرداخت كه سلطهطلبي روس و انگليس باعث آغاز «عصر امتيازات» شد:8
اعطاي تمام منابع ثروت به رويتر 1289ق / 1872م، كشتيراني در كارون، تأسيس بانك شاهنشاهي 1306ق / 1889م، اخذ قرضه به وثيقة گمرك بنادرِ جنوب و امتياز راه خرمشهر- تهران به انگليس و در مقابل اعطاي شيلات خزر، تأسيس بانك استقراضي، شوسه كردن راه عشقآباد تا مشهد و استقرار بريگاد قزاق روس به روسها از موارد انحصارطلبي بيگانگان است.9
قلمرو ايران در عصر ناصري محدودتر هم شد؛ جدايي افغانستان از ايران بر اساس معاهدة پاريس با انگليس 1273ه.ق/1857م و تفويض حكومت بندرعباس و بحرين به امام مسقط با دخالت انگليس.10 انعقاد معاهدة آخال با روسيه 1869م / ؟ م و تعيين رود اترك به عنوان مرز رسمي دو كشور و واگذاري همة اراضي ماوراي آن به روسيه از جمله شكستهاي اين دوره بود.11
ناصرالدين شاه عليرغم تلاشهاي اوليهاش در ايجاد تحوّلات اجتماعي و سياسي با درك خطرات آن در اواخر سلطنتش در بستن فضاي جامعه كوشيد و در 1313ه.ق به دست ميرزا رضا كرماني كشته شد.12 روزنامة سفر مازندران و سفرنامة خراسان از نوشتههاي اوست.
مآخذ:
1. تيموري، ابراهيم. عصر بيخبري يا تاريخ امتيازات در ايران. تهران: 1332، چاپ اقبال، ص32-1.
2. پولاك، ياكوبادوارد. سفرنامة پولاك. ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران: 1361، انتشارات خوازرمي، چاپ اول، ص299-269.
3. هدايت، مخبرالسلطنه مهديقلي. خاطرات و خطرات. تهران: 1344، كتابفروشي زوار، چاپ دوم، ص81-75.
4. Avery, peter Hambly G. R.G & Melville. C.p: The cambridge history of Iran cambridge university press 1st published, 1991, vol.7. p. 181-198.
5. كرزن، جرج. ايران و قضية ايران. ترجمة وحيد مازندراني، تهران: 1349، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ج1، ص613-512.
6. شميم، علياصغر. ايران در دورة قاجار. تهران: 1342، كتابخانة ابنسينا، چاپ اول، ص113-98.
7. لمبتون، آن، ك، س. ايران عصر قاجار. ترجمة سيمين فصيحي. مشهد: 1375، انتشارات جاودان خرد، چاپ اول، ص 289-254 و ص385-290.
8. مستوفي، عبدالله. شرح زندگاني من يا تاريخ اجتماعي و اداري ايران دورة قاجاريه. تهران: 1341، انتشارات زوار، ج4، ص329-246.
9. دولتآبادي، حاجميرزا يحيي. حيات يحيي. تهران: كتابفروشي ابنسينا، چاپ اول، بيتا، ج 1، ص110-100.
10. خورموجي، محمدجعفر. حقايق الاخبار ناصري. به كوشش حسين خديوجم. تهران: 1362، نشرني، چاپ دوم، ص117-111.
11. مهدوي، عبدالرضا هوشنگ، تاريخ روابط خارجي ايران. تهران: 1349، انتشارات اميركبير، ص171-136.
12. كرماني، ناظمالاسلام. تاريخ بيداري ايرانيان. به اهتمام علياكبر سعيدي سيرجاني، تهران: 1362، انتشارتِ آگاه، چاپ چهارم، بخش اول، ص128-19.
میرحواس احمدزاده