میرزا رضاخان طباطبائی نائینی
طباطبائينائيني، ميرزا رضاخان (1290ق - 1873م 1305*ش)، اديب، نمايشنامه نويس، روزنامه نويس و رجل سياسي دوره قاجار.
ميرزا رضا فرزند ميرزاحسن خان مستوفي بود و در قريه حصار از توابع ولايت ثلاث نائين به دنيا آمد. تحصيلات مقدماتي را در نائين و حوزه علميه علوم عربي وادبي و فلسفة قديم را در حوزه علميه اصفهان خواند.1 در نهضت مشروطه نقش مهمي بر عهده داشت و عضو «انجمن ولايتي اصفهان» بود و در روزنامهي «انجمن اصفهان» مقاله چاپ ميكرد.
پس از آن كه به تهران آمد تحصيلات خود را در مدرسهي آمريكايي تكميل كرد و با عضويت در «انجمن ادبي ايران» در كنار وحيد دستگردي و حسن سميعي به فعاليتهاي گسترده اجتماعي و ادبي دست زد.
در تهران روزنامه «تياتر»، اولين نشريهي نمايشي را در ايران 4 ربيعالاول 1326 تأسيس كرد.2 سياست و ديدگاه ميرزا رضاخان در راهاندازي اين روزنامه، بيان مسائل جامعهي خويش با موضعي انتقادي تند و گزنده بود كه از رهگذر آن بتواند بخشي از واقعيتهاي تلخ زمانه را طرح و افشا كند. درك و برداشتهاي ميرزا رضاخان از رسانهي تئاتر و تأثير آن بر اجتماع، ساده، روشن و بدون پيرايه است. اين ويژگي ديدگاه او را ميتوان از نگارش نمايشنامهاش به نام «تياتر شيخ علي ميرزاي حاكم ملاير و تويسركان و عروسي با دختر شاه پريان» كه در 11 شماره نشريه درج شده، دريافت.3 در جريان بمباران مجلس، محل روزنامهي او ويران شد و اسباب و اثاثيهي او به غارت رفت و روزنامهي او تعطيل شد. پس از آن، ميرزا رضاخان به نمايندگي مردم يزد و نائين براي دورة دوم مجلس انتخاب شد. پس از اتمام دورهي مجلس، به وزارت عدليه رفت و با سمت مستشار ديوان عالي كشور، دادستان كل خدمت كرد.4 كتابخانة بزرگي داراي چند هزار جلد كتاب خطي و چاپي فراهم آورده بود كه بنابر وصيت او به آستان قدس رضوي اهدا شد.5
در (1305ش) بدرود حيات گفت و نام خود را در تاريخ نمايش ايران، به عنوان نخستين ناشر «روزنامهي تياتر» ثبت كرد.6
منابع مآخذ:
1- عاقلي، باقر، شرح حال رجال سياسي و نظامي معاصر ايران. تهران. نشر گفتار و علمي، 1380، 3/1596؛ نيز: نقش قلم: نشريه هفتگي مركز استان گيلان، ويژه فرهنگ، هنر و ادبيات، شماره 4، 1366، صص 12و 13 و 14؛ اسكويي، مصطفي: سيري در تاريخ تئاتر ايران، تهران، نشر آناهيتا- اسكويي، چاپ اول 1378، ص 214.
2- عاقلي، همانجا، ملكپور، جمشيد: ادبيات نمايشي در ايران، تهران، انتشارات توس، زمستان 1363، 2/25.
3- گوران، هيوا: كوششهاي نافرجام (سيري درصد سال تيآتري ايران) تهران، انتشارات آگاه، 1360، ص 43.
4. عاقلي، همانجا، ملكپو،ر جمشيد: ادبيات نمايشي در ايران. ج 2، همان، صص 214 و 215.
5- نقش قلم: شماره 4،همان، صص 12 تا 14؛ نيز عاقلي، همانجا.
محمود عزیزی