فخر الدین عراقی

عراقي، فخرالدين (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، ‌شاعر.

شيخ فخرالدين ابراهيم بن بُزُرجمهر همداني فراهاني، مشهور به عراقي.

در كُمجان (كُميجان از توابع اراك امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند.¹ در پنج سالگي به مكتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ قرآن مجيد شد. گويا صوتي خوش و بياني نافذ داشت، به گونه‌اي كه هرگاه قرآن را به آواز حزين مي‌خواند، هر شنونده‌اي را بي طاقت مي‌كرد.² پس از آن به تحصيل علوم روي آورد، چنان كه گويند در هفده سالگي در بعضي از مدارس مشهور همدان به افادت مشغول بود.³ بنابر برخي روايات روزي سرگرم درس در مدرسه بود كه جماعتي از قلندران، ‌غزل خوانان و سماع كنان به مدرسه درآمدند. با شنيدن غزل آنان انقلابي در عراقي پديد آمد و پس از آنكه قلندران راه اصفهان را در پيش گرفتند، عراقي كتاب‌ها را به دور انداخت و همسفر آنان شد.⁴ صاحبان بعضي از روايات نيز عراقي را مريد مستقيم شهاب‌الدين عمر سهروردي (د 632ق / 1236م) شمرده و آورده‌اند كه شهاب‌الدين به سبب گستاخي شاگردش از او رنجيد و او را براي تأديب به هندوستان نزد شيخ بهاءالدين زكريا مولتاني (د 666ق / 1268م) فرستاد.⁵ در آنجا به سلك مريدان بهاءالدين زكريا پيوست و از وي خرقه گرفت. سپس بهاءالدين دخترش را به نكاح او درآورد و عراقي از اين پيوند صاحب پسري به نام كبيرالدين شد. پس از 25 سال بهاءالدين او را خليفة خود خواند.⁶ چون مشايخ آن ديار با وي سازش نداشتند، از آنجا به قصد حج بيرون آمد و به عمّان و بحرين رفت و از آنجا به ديار روم شتافت و به خدمت شيخ صدرالدين قونيوي (د 673ق / 1274م) رسيد.⁷ در قونيه، چنان كه نوشته‌اند، فُصوص‌الحِكَم محيي‌الدين بن عربي (د 638ق / 1240م) را در مجلس درس آن استاد شنيد و در اثناي آن لمعات را نوشت. هم در آنجا معين‌الدين پروانه (د 675ق / 1276م) وزير سلاجقه، مريد عراقي شد و خانقاهي براي وي ساخت.⁸ افزون بر اين، عراقي در قونيه با بزرگان تصوف كه در آن شهر گرد آمده بودند، مانند جلال‌الدين محمد مولوي^* (د 672ق / 1273م)، شمس‌الدين مارديني و سعيد فرغاني و جز آنان معاصر و معاشر بود و مولوي توجه خاصي به وي داشت.⁹ پس از مرگ معين‌الدين پروانه، عراقي به مصر رفت و سلطان مصر به سلك مريدان او درآمد. سپس رهسپار شام شد و 6 ماه در آنجا به سر برد. سرانجام در 687 يا 688ق / 1288 يا 1289م بيمار شد و پسرش را بر بالينش خواند و به او وصيت كرد و سپس درگذشت.¹⁰ پيكرش را در صالحية دمشق به خاك سپردند. از آثارش مي‌توان ديوان شعر شامل حدود 5000 بيت در انواع شعر منظومة ده نامه يا عشاق نامه شامل 10 غزل و 10 مثنوي و رسالة‌ لمعات را كه از نفيس‌ترين كتاب‌هاي متصوفه به شمار مي‌رود و بر آن شروح متعددي نوشته‌اند، ‌ياد كرد.¹¹ ‌عراقي از محيي‌الدين عربي، احمد غزالي^*، سنايي غزنوي^*، ‌عطار نيشابوري^*، فردوسي^*، ‌ابوسعيد ابوالخير^* و باباطاهر همداني^* متأثر بود. عبدالرحمان جامي^* در اشعة اللمعات، ‌حافظ شيرازي^*، ‌شيخ محمود شبستري^* در گلشن راز، فرّخي يزدي^* و فخرالدين مزارعي نيز از او تأثير پذيرفته‌اند.¹² مهم‌ترين ويژگي زبان عراقي، سادگي، ‌رواني و طبيعي بودن آن است. او مانند مولوي و بسياري از شاعران عارف مسلك بيش از لفظ به معنا توجه داشت.¹³ اشعار عراقي با مرور زمان به دورترين نقاط شبه قاره رخنه كرد و بسياري از شاعران و عارفان مشهور شبه قاره در اشعار فارسي، اردو و پنجابي خود به وي تأسي مي‌جسته‌اند. از اين گروه مي‌توان به خواجه ميردرد دهلوي (د 1199ق / 1785م)، سيدعلي حيدر ملتاني (د 1177ق / 1763م)، پير مهرعليشاه گولروي و علامه اقبال لاهوري اشاره كرد.¹⁴

مآخذ:

1. صفا، ‌ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ‌ب 1، ص 567ـ570.
2. محتشم (خزاعي)، ‌نسرين. مقدمه بر مجموعة آثار فخرالدين عراقي. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).
3. جامي، عبدالرحمان. نفحات الانس من حضرات القدس. به كوشش محمود عابدي، تهران: انتشارات اطلاعات، ‌1375، ص 599.
4. ظفري، ولي‌الله. «عراقي»، ‌نگرشي بر آثار عراقي. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1376، ص 254.
5. صفا. همان. ص 572 ـ573.
6. نفيسي، ‌سعيد. مقدمه بر كليات شيخ فخرالدين ابراهيم همداني متخلص به عراقي. تهران: سنايي، 1335، ‌ص ط (مقدمه).
7. شاهرودي (بيدار)، ‌اسماعيل. مقدمه بر ديوان كامل شيخ فخرالدين عراقي. ‌تهران: فخر رازي، چ 3، 1374، ص 8 (مقدمة ‌مصحح).
8. بياني، مهدي. كارنامة بزرگان ايران. تهران: اداره كل انتشارات و راديو، 1340، ص 311ـ312.
9. صفا. همان. ص 574.
10. نفيسي. همانجا.
11. حكيميان، ‌ابوالفتح. فهرست مشاهير ايران. تهران: دانشگاه ملي ايران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227.
12. «تأثير پذيري عراقي از بزرگان ادب و عرفان همعصر، پيش و بعد از خود»، نگرشي بر آثار عراقي. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.
13. صيادكوه، ‌علي‌اكبر. «نگاهي اجمالي به شيوة زبان و نحوة بيان عراقي»، همان، ص 58.
14. اختر، محمدسليم. هفت گفتار دربارة سنائي و عطار و عراقي. تهران: دبيرخانة شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چ 1، 1375، ص 137ـ138.

ابوالقاسم رادفر