فخر الدین عراقی
عراقی، فخرالدین (610-688ق / 1213-1289م)، عارف، شاعر. شیخ فخرالدین ابراهیم بن بُزُرجمهر همدانی فراهانی، مشهور به عراقی.
در کُمجان (کُمیجان از توابع اراک امروز) زاده شد. خاندان او همه اهل علم بودند[۱].1 در پنج سالگی به مکتب رفت و در مدت 9 ماه حافظ قرآن مجید شد. گویا صوتی خوش و بیانی نافذ داشت، به گونهای که هرگاه قرآن را به آواز حزین میخواند، هر شنوندهای را بی طاقت میکرد[۲]. پس از آن به تحصیل علوم روی آورد، چنان که گویند در هفده سالگی در بعضی از مدارس مشهور همدان به افادت مشغول بود[۳]. بنابر برخی روایات روزی سرگرم درس در مدرسه بود که جماعتی از قلندران، غزل خوانان و سماع کنان به مدرسه درآمدند. با شنیدن غزل آنان انقلابی در عراقی پدید آمد و پس از آنکه قلندران راه اصفهان را در پیش گرفتند، عراقی کتابها را به دور انداخت و همسفر آنان شد[۴]. صاحبان بعضی از روایات نیز عراقی را مرید مستقیم شهابالدین عمر سهروردی (د 632ق / 1236م) شمرده و آوردهاند که شهابالدین به سبب گستاخی شاگردش از او رنجید و او را برای تأدیب به هندوستان نزد شیخ بهاءالدین زکریا مولتانی (د 666ق / 1268م) فرستاد[۵]. در آنجا به سلک مریدان بهاءالدین زکریا پیوست و از وی خرقه گرفت. سپس بهاءالدین دخترش را به نکاح او درآورد و عراقی از این پیوند صاحب پسری به نام کبیرالدین شد. پس از 25 سال بهاءالدین او را خلیفه خود خواند[۶]. چون مشایخ آن دیار با وی سازش نداشتند، از آنجا به قصد حج بیرون آمد و به عمّان و بحرین رفت و از آنجا به دیار روم شتافت و به خدمت شیخ صدرالدین قونیوی (د 673ق / 1274م) رسید[۷]. در قونیه، چنان که نوشتهاند، فُصوصالحِکَم محییالدین بن عربی (د 638ق / 1240م) را در مجلس درس آن استاد شنید و در اثنای آن لمعات را نوشت. هم در آنجا معینالدین پروانه (د 675ق / 1276م) وزیر سلاجقه، مرید عراقی شد و خانقاهی برای وی ساخت[۸]. افزون بر این، عراقی در قونیه با بزرگان تصوف که در آن شهر گرد آمده بودند، مانند جلالالدین محمد مولوی* (د 672ق / 1273م)، شمسالدین ماردینی و سعید فرغانی و جز آنان معاصر و معاشر بود و مولوی توجه خاصی به وی داشت[۹]. پس از مرگ معینالدین پروانه، عراقی به مصر رفت و سلطان مصر به سلک مریدان او درآمد. سپس رهسپار شام شد و 6 ماه در آنجا به سر برد. سرانجام در 687 یا 688ق / 1288 یا 1289م بیمار شد و پسرش را بر بالینش خواند و به او وصیت کرد و سپس درگذشت[۶]. پیکرش را در صالحیه دمشق به خاک سپردند. از آثارش میتوان دیوان شعر شامل حدود 5000 بیت در انواع شعر منظومه ده نامه یا عشاق نامه شامل 10 غزل و 10 مثنوی و رساله لمعات را که از نفیسترین کتابهای متصوفه به شمار میرود و بر آن شروح متعددی نوشتهاند، یاد کرد[۱۰]. عراقی از محییالدین عربی، احمد غزالی*، سنایی غزنوی*، عطار نیشابوری*، فردوسی*، ابوسعید ابوالخیر* و باباطاهر همدانی* متأثر بود. عبدالرحمان جامی* در اشعه اللمعات، حافظ شیرازی*، شیخ محمود شبستری* در گلشن راز، فرّخی یزدی* و فخرالدین مزارعی نیز از او تأثیر پذیرفتهاند[۱۱]. مهمترین ویژگی زبان عراقی، سادگی، روانی و طبیعی بودن آن است. او مانند مولوی و بسیاری از شاعران عارف مسلک بیش از لفظ به معنا توجه داشت[۱۲]. اشعار عراقی با مرور زمان به دورترین نقاط شبه قاره رخنه کرد و بسیاری از شاعران و عارفان مشهور شبه قاره در اشعار فارسی، اردو و پنجابی خود به وی تأسی میجستهاند. از این گروه میتوان به خواجه میردرد دهلوی (د 1199ق / 1785م)، سیدعلی حیدر ملتانی (د 1177ق / 1763م)، پیر مهرعلیشاه گولروی و علامه اقبال لاهوری اشاره کرد[۱۳].
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس، چ 11، 1373، ج 3، ب 1، ص 567ـ570.
- ↑ محتشم (خزاعی)، نسرین. مقدمه بر مجموعه آثار فخرالدین عراقی. تهران: زوّار، چ 1، 1372، ص هشت (سرآغاز).
- ↑ جامی، عبدالرحمان. نفحات الانس من حضرات القدس. به كوشش محمود عابدی، تهران: انتشارات اطلاعات، 1375، ص 599.
- ↑ ظفری، ولیالله. «عراقی»، نگرشی بر آثار عراقی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 254.
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 572 ـ573.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ نفیسی، سعید. مقدمه بر کلیات شیخ فخرالدین ابراهیم همدانی متخلص به عراقی. تهران: سنایی، 1335، ص ط (مقدمه).
- ↑ شاهرودی (بیدار)، اسماعیل. مقدمه بر دیوان کامل شیخ فخرالدین عراقی. تهران: فخر رازی، چ 3، 1374، ص 8 (مقدمه مصحح).
- ↑ بیانی، مهدی. کارنامه بزرگان ایران. تهران: اداره کل انتشارات و رادیو، 1340، ص 311ـ312.
- ↑ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس، 1373، ج 3، ب 1، ص 574.
- ↑ حکیمیان، ابوالفتح. فهرست مشاهیر ایران. تهران: دانشگاه ملی ایران، 1357، ج 2، ص 226ـ 227.
- ↑ «تأثیر پذیری عراقی از بزرگان ادب و عرفان همعصر، پیش و بعد از خود»، نگرشی بر آثار عراقی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1376، ص 200، 202، 204، 206ـ208.
- ↑ صیادکوه، علیاکبر. «نگاهی اجمالی به شیوه زبان و نحوه بیان عراقی»، همان، ص 58.
- ↑ اختر، محمدسلیم. هفت گفتار درباره سنائی و عطار و عراقی. تهران: دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1375، ص 137ـ138.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر