فخرالدین اسعد گرگانی

فخرالدين اسعد گرگاني (د پس از 446ق / 1054م)، شاعر، داستان‌سرا.

از شاعران بنام ايران در دو سدة 4 و 5ق است. نخست در گرگان مي‌زيست، سپس عازم عراق و ري شد و در سلك شاعران دربار طغرل (429-455ق / 1038-1063م) و ملكشاه سلجوقي (465-485ق / 1073-1092م) درآمد.¹ از اكثر علوم متداول عصر بهره داشت و با معاني فلسفي و كلامي نيز تا اندازه‌اي آشنا بود. در نجوم دستي داشت و اصطلاح‌هاي علمي و نجوم را به خوبي مي‌دانست.² گويا در فتح اصفهان با طغرل همراه بود، اما پس از عزيمت سلطان از اصفهان به همدان (ح 445ق / 1053م) مدتي نزد عميد ابوالفتح مظفر نيشابوري، ‌حكمران اصفهان باقي ماند و به تشويق او به نظم ويس و رامين پرداخت.³ بنابر برخي اشارات در ويس و رامين، گويا با شعر و ادب عربي هم آشنا بوده است.⁴ او مردي متدين، وفادار به حاميان خويش، مفتون ميهن خود، به ويژه خراسان و مرو بوده است. در معاني و بيان مهارت داشت، وليكن با وجود اين گاهي در استفاده از اين مهارت در شعر ناتوان مي‌نمايد.⁵ اشعار او همه طبيعي و از هرگونه تكلّف خالي است. در تعبيرات، ‌تشبيه و استعاره به تقليد از گذشتگان پايبند نيست و رعايت قواعد علم قافيه را چندان لازم نمي‌داند. به جز مثنوي مشهور ويس و رامين، اشعار متفرقه، ‌يك قطعه در شكايت از ثقةالملك نامي و يك رباعي از ديگر آثار او هستند.⁶ ظاهراً فخري تخلص مي‌كرده است، زيرا هرجا فرهنگ‌ها اشعاري از وي شاهد آورده‌اند، نام او را فخري گرگاني نوشته‌اند.⁷

مآخذ:

1. حكيميان، ‌ابوالفتح. فهرست مشاهير ايران. تهران: دانشگاه ملي ايران، 1357، ‌ج 2، ص 309.
2. محجوب، محمدجعفر. مقدمه بر ويس و رامين. تهران: نشر انديشه، 1337/ 1959م، ص 12 (مقدمه).
3. صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 372ـ 373.
4. زرين كوب، عبدالحسين. با كاروان حلّه. تهران: ابن سينا، چ 9، 1374، ص 72ـ 73؛ فروزانفر، بديع الزمان. سخن و سخنوران. تهران: خوارزمي، چ 2، 1350، ص 365.
5. ريپكا، ‌يان. تاريخ ادبيات ايران. ترجمة عيسي شهابي، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ‌1354، ‌ص 290.
6. فروزانفر. همان. ص 362، 363، 366 و 371.
7. محجوب. همان. ص 13 (مقدمه).

ابوالقاسم رادفر