صحف ابراهیم

صحف ابراهیم، تذکره‌ای عمومی در شرح حال سرایندگان کهن و جدید فارسی گوی، تألیف علی ابراهیم خان بنارسی، متخلص به خلیل (1148 ـ 1208ق / 1735 ـ 1793م). مؤلف دولتمرد، شاعر و تذکره‌نویس شبه قاره این تذکره را در 1190ق / 1776م آغاز و در 1206ق / 1791م به نام شاه عالم دوم گورکانی (حک 1173 ـ 1221ق / 1759 ـ 1806م) تمام کرد. صحف ابراهیم با شرح حال 3278 شاعر به ترتیب الفبای نام یا تخلص آ‎نان تدوین شده است. تذکره با ابویزید بسطامی^* شروع می‌شود و با یگانه بلخی پایان می‌پذیرد. مقدمه آن به نثر مصنوع، اما دیگر بخش‌های آن به نثری ساده است. از میان مآخذ بسیار آن می‌توان از انساب سمعانی؛ معجم البلدان یاقوت؛ عالم آرای عباسی؛ ‌مآثر رحیمی؛ منتخب التواریخ بدأونی؛ چهارمقاله^* نظامی عروضی؛ تاریخ گزیده؛^* ‌تذکره دولتشاه؛^* هفت اقلیم؛ ^* ‌نفحات الانس جامی^* یاد کرد. صحف ابراهیم بیشترین تعداد سرایندگان و انواع شعر نظیر قصیده، ‌غزل، قطعه، رباعی، ترجیع و ترکیب بند، مخمس، ‌مسدّس، معمّا و مثنوی را دربر دارد. آگاهی‌های تاریخی مندرج در این تذکره به آن ارزش خاصی بخشیده است. نسخه‌های دست‌نویسی از آن در کتابخانه برلین و در کتابخانه‌های خدابخش در پتنا و بانکیپور هندوستان نگهداری می‌شوند. بخش معاصران صحف ابراهیم به اهتمام عابد رضا بیدار در 1978م از سوی کتابخانه خدابخش چاپ شده است.

مآخذ

1. مصاحب ،‌ غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. ‌تهران: جیبی و فرانکلین، چ3، 1381، ج2، ص1558 (ذیل صحف ابراهیم).
2. برزگر، «صحف ابراهیم». دانشنامه ادب فارسی (4)؛ ادب فارسی در شبه قاره. به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌چ1، 1375، ج4، ص1592.
3. منزوی ،‌احمد. فهرست‌واره کتاب‌های فارسی. ‌تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ1، 1376، ج3، ص1926.
4. برزگر، همان‌جا.
5. نقوی، علیرضا. تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. ‌تهران: علمی، 1343ش / 1964م، ص473.
6. گلچین معانی، احمد. تاریخ تذکره‌های فارسی. ‌تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج1، ص760.
7. نقوی، علیرضا. تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. ‌تهران: علمی، 1343ش / 1964م، ص 475.
8. گلچین معانی، احمد. تاریخ تذکره‌های فارسی. ‌تهران: دانشگاه تهران، 1348، ج1، ص 762.

ابوالقاسم رادفر