صحاح الفرس

صِحاحُ الْفُرس، فرهنگ قدیمی فارسی تألیف شمس‌الدین محمد مشهور به شمس منشی (684 پیش از 777ق / 1285 ـ پیش از 1375م).

این فرهنگ کهن‌ترین واژگان موجود فارسی به فارسی پس از لُغت فُرس٭ اسدی طوسی٭ به شمار می‌رود. مؤلف آن فرزند فخرالدین هندوشاه نخجوانی (د 730 ق / 1329 م) است.  شمس منشی که ندیم یا منشی خواجه غیاث‌الدین محمد فرزند خواجه رشیدالدین فضل الله، وزیر سلطان ابوسعید بهادرخان (حک 717 ـ 736 ق/ 1317 ـ 1335 م) بود، در 728 ق / 1327 م تألیف این فرهنگ را به نام وی به پایان برد. صحاح الفرس حاوی 25 باب ، حـ 430 فصل و 2300 واژه است. صحاح الفرس مانند لغت فرس واژه‌های ساده‌ای دارد و ترتیب الفبایی آن بر اساس حرف آخر واژه‌ها با عنوان  «باب» و حرف اول آن به عنوان «فصل» است. در این فرهنگ شعرهای شاعرانی چون امیر معزّی،* ‌ادیب صابر ترمذی، * مسعود سعدِ سلمان، * نظامی گنجوی، * ‌سعدی شیرازی، * ‌هندوشاه نخجوانی (پدر مؤلف) و جز آنان برای تمثیل و درک درست معانی واژگان آمده و مجموع شاعران آن به 140 تن می‌رسد.5 صحاح الفرس در واقع فرهنگی است که ایران دوره پیش از مغولان را با دوره‌های پس از آن پیوند می‌دهد. به عبارت دیگر، نخستین فرهنگ فارسی به فارسی پس از عهد مغول در ایران است. این فرهنگ به دلایلی نظیر وحدت و جامعیت مطالب، حوادث دوران و محیط زیست مؤلف، ‌قدمت تألیف و شرح سیر زبان‌شناسی در حوزه‌های علمی کشور تا سده 8 ق، اهمیت و تازگی دارد. عبدالعلی طاعتی صحاح الفرس را تصحیح کرده و توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب به چاپ رسانیده است.

مآخذ

1. صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: دانشگاه تهران، چ 2 ، 2535 (1355)، ج 3، ب 2، ص1300 ، 1303.
2. طاعتی، عبدالعلی. «صحاح الفرس»، مقدمه لغت نامه دهخدا. ‌گروهی از نویسندگان، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص187.
3. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگ‌های فارسی به فارسی و فارسی به زبان‌های دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 38.
4. نقوی، ‌شهریار. فرهنگ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان. تهران: انتشارات اداره کل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص 8.
5. معصومی، بهرام. همان‌جا.
6. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگ‌های فارسی به فارسی و فارسی به زبان‌های دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 43.
7. نخجوانی، محمد بن هندوشاه. صحاح الفرس. به اهتمام عبدالعلی طاعتی ،‌تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1341، ص 9 (مقدمه مصحح).

ابوالقاسم رادفر