ارومیه
اورميه يا اروميه، مركز استان آذربايجان غربي، نام شهرستان، شهر و درياچهاي است در شمال غرب ايران و در همسايگي تركيه.
شهرستان اورميه، برابر آخرين تغييرات تقسيمات كشوري در سال 1384ش، داراي 5 شهر، 5 بخش و 20 دهستان1 است. اين شهرستان از شمال با شهرستان سلماس، از جنوب با شهرستانهاي نقده و اشنويه، از شرق با درياچة اورميه و از غرب با كشور تركيه همسايه است.2 جنوب و غرب شهرستان اورميه كوهستاني و شرق آن كه به سواحل درياچه متصل ميشود، هموار و به صورت جلگهاي حاصلخيز است. رودهاي باراندوزچاي و نازلوچاي، روضه چاي و شهرچاي از جمله رودهايي هستند كه از ارتفاعات جنوبي و غربي سرچشمه گرفته و پس از عبور از اين شهرستان، به درياچه اورميه ميريزند.3
شهر اورميه، با "45 '04 ْ45 طول شرقي و "15 '33 ْ37 عرض شمالي و ارتفاع 1340 متر از سطح دريا،4 در نزديكي بلندترين كوه استان به نام «برده رش» به ارتفاع 3608 متر5 واقع شده است.
اورميه به فاصله تقريبي 17 كيلومتر از ساحل غربي درياچة اورميه* (بندر گلمانخانه) و به فاصلة 50 كيلومتر از مرز تركيه (شهر مرزي سرو) واقع شده و فاصله آن تا تهران 773 كيلومتر است.6 با توجه به مسيرهاي مختلف، به ويژه راهي كه تبريز و اورميه را از طريق جاده احداث شده در درياچه اورميه، به يكديگر متصل ساخته، فاصله مذكور داراي تفاوتهايي است.
اورميه به دليل جغرافياي طبيعي مساعد و نزديكي به مرز، داراي اهميت كشاورزي، سوقالجيشي، مبادلاتي و مواصلاتي است و در سالهاي اخير براي احداث كارخانههاي بزرگ صنعتي نيز اقداماتي در منطقه انجام گرفته است. وجود درياچه اورميه و تركيبات و املاح طبيعي شفابخش در سواحل آن، عامل جذب مسافران و گردشگران بسياري به اين شهر است (← اورميه، درياچه).
با توجه به آثار يافته شده در اطراف شهر، اورميه داراي پيشينه تاريخي، تا دو هزار سال پيش از ميلاد است و بنا به پندار عدهاي از مورخان، اين شهر زادگاه زرتشت، پيامبر ايرانيان بوده است.7
اورميه پس از اسلام نيز همچنان داراي اهميت و فرهنگ شهرنشيني بوده است؛ آن گونه كه به نوشته جغرافيدانان قرن سوم هجري، اين شهر بعد از اردبيل و مراغه سومين شهر آذربايجان شناخته ميشده است. ابن حوقل، اين شهر را جايي خرّم و به بزرگي مراغه دانسته كه باغهاي انگور زياد داشته و تجارت آن نيز داراي اهميت بوده است.8
اين شهر در سرياني «اورميا»، در پارسي «ارومي» و «اُرميه»، در عربي «اروميه» و در تركي «اورميه» و در ارمني «اُرمي» تلفظ ميشود. به نظر مينورسكي اتيمولوژي اين واژه نامعلوم است و همين قدر ميتوان گفت كه منشاء آن فارسي نيست. گروهي از دانشمندان بر آن هستند كه اين نام از دو واژه آرامي «اور»، به معني شهر و «مياه» به معني آب تشكيل گرديده و به معني «شهر آب» است.9
شهر اورميه در زمان خلافت عمر فتح شد و در سدههاي بعد از سوي سلجوقيان،تيموريان و عثمانيان مورد تاخت و تاز قرار گرفت و مدتي نيز به دست آزادخان افغان افتاد. نادرشاه افشار، تركان عثماني را از اين شهر بيرون راند، اما در جنگهاي ايران و روس و نيز حوادث پس از آن، چندين بار بين قواي روس و عثماني دست به دست گشت10 و صدمات و لطمات بسياري را به ويژه در جنگ اول و دوم جهاني و به هنگام اشغال آن از سوي ارتش روسيه و جدايي آن در دوره حاكميت فرقه دمكرات و فتنه پيشهوري، متحمل شد.11
رضا شاه پهلوي، نام اين شهر و درياچة همنام آن را به رضائيه تغيير داد، اما پس از سرنگوني حكومت پهلوي، اين شهر دوباره نام تاريخي خود را بازيافت.
در سرشماري سال 1375 جمعيت شهر 435200 تن بود12 و طبق برآوردها، در سال 1384 به 601478 تن رسيده است.13
مآخذ
1- دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
2- سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور). نقشة تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1383.
3- جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 2، رودها و رودنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 37-38.
4- همان. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 65.
5- همان. ج 1، كوهها و كوهنامة ايران، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 100.
6- سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
7- انزلي، حسن. اورميه در گذر زمان. چ 1، اورميه: انزلي، 1378، ص 30.
8- ابن حوقل، ابوالقاسم. صورة الارض. به كوشش جعفر شعار، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1345. ص 84-85.
9- رئيسنيا، رحيم. آذربايجان در سير تاريخ ايران. تبريز: نيما، 1368، ج 2، ص 956.
10- بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 250-251.
11- انزلي. همان. ص 293-348.
12- نورالهي، طه. توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 105.
13- مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 41.
غلامحسین تکمیل همایون