رشيدِ وَطواط
رشیدِ وَطواط (د 573ق / 1177م)، شاعر و دانشمند.
امیر امام رشیدالدین سعدالملك محمد مشهور به خواجه رشید وطواط با 11 واسطه نسبش به خلیفة دوم عمر بن خطّاب میرسید. تخلصش به وطواط (مرغی از جنس پرستو) از بابت كوچكی جثّه او بود،1 لقب رشید و رشیدالدین هم گویا از باب مطایبه به او داده شده است.2
رشید در بلخ زاده شد. بخشی از تحصیلاتش را در مدرسة نظامیة بلخ نزد امام ابوسعد هروی انجام داد.3 پس از پایان تحصیل و كسب مهارت در نثر عربی و فارسی به خوارزم رفت. در آنجا به خدمت آتْسِز محمد خوارزمشاه (حك 521-551ق / 1127-1156م) درآمد،3 و به صاحب دیوانی رسائل منصوب شد. همواره در سفر و حضر ملازم آتسز بود و میان آن دو مطایباتی وجود داشت.4 در جنگ سلطان سنجر (حك 511-552ق / 1117-1157م) با آتسز دو بیت از انوری را كه در فتح هزار سف به دست سنجر سروده بود پاسخ گفت و به سپاه سنجر فرستاد. سنجر پس از فتح قلعة هزار اسب به سبب آن شعر تصمیم به قتل رشید گرفت، اما با وساطت منشی خود، منتجبالدین بدیع جوینی، او را بخشید.5 سی سال در خدمت آتسز به سر برد. گویا پس از مرگ وی تا آخر عهد ایل ارسلان (حك 551-568ق / 1156-1173م) همچنان صاحبدیوانی خوارزم را داشت. سپس به سبب كهولت از كار دست كشید.6 از آثارش میتوان به دیوان اشعار فارسی در حدود 5000 بیت، رسائل عربی در دو جلد (مصر، 1315ق) و حدائق السحر فی دقایقالشعر در نثر فارسی اشاره كرد. در قصیده به شیوة عنصری نظر داشت.7 از 223 مدیحة رشید، 153 قصیده، تركیب بند و ترجیع بند آن در مدح آتسز است.8
مآخذ:
1. سپهرم، امیرمسعود. تاریخ برگزیدگان و عدهای از مشاهیر ایران و عرب. تهران: زوّار، 1341، ص 249.
2. ترابی، محمد. نگاهی به تاریخ و ادبیات ایران. تهران: ققنوس، 1382، ص 234.
3. صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1347، ج 2، ص 628.
4. اقبالآشتیانی، عباس. مقدمه بر حدائق السحر فی دقائق الشعر رشید وطواط. تهران: كتابخانة كاوه، 1308، ص «هـ» (مقدمه).
5. صفا. همان. ص 628.
6. بیانی، مهدی. كارنامة بزرگان ایران. تهران: اداره كل انتشارات و رادیو، 1340، ص 183 و 184.
7. صفا. همان. ص 631.
8. فروزانفر. بدیع الزمان. سخن و سخنوران. تهران: خوارزمی، 1350، ص 324، 325ـ 326.
9. نفیسی، سعید. مقدمه بر دیوان رشیدالدین وطواط. تهران: كتابخانة بارانی، 1339، ص 5 (مقدمه).