شِكند گُمانیک ویچار
شِكنْدْ گُمانیك ویچار (šekand gomānik vičār)، یا شكند گمانیك وزار، گزارش گُمانشِكَن، رسالهای دینی به زبان پهلوی.
این رساله در 16700 واژه در نیمة دوم سدة 3ق / 9م توسط مردان فرّخ پسر هرمزدداد نگارش یافته است. متن پهلوی این گزارش در ایران و سپس در هند با پدید آمدن پازند و ترجمة سنسكریت نابود شد و جز بخشی از آن كه ظاهراً بازنویسی از روی نسخة پازنداست، در دست نیست.1
هدف نویسنده از انتخاب نام گزارش گمانشكن بر نوشتة خود كنار گذاشتن گمان (شك) نوآموزان و شناساندن ارج دینِبِه و كم ارزشی مخالفان دینِبِه و در نهایت دفاع از دوگانهپرستی زردشتی و انتقاد از ادیان دیگر است. بزرگترین فصل كتاب به اسلام، به ویژه فرقة معتزله اختصاص دارد. فصلی از كتاب نیز دربارة خدانشناسان و دهریان است. در فصلی دیگر از نهاد بدی و راه رستگاری گفتگو و پاسخهای ادیان را به این مسئله بررسی میكند... نویسندة كتاب خود را آموزندة فراگیرنده میخواند. نوشتة او هم بهترین نمونة زبان پهلوی و هم نمودار آخرین مرحلة بررسیشرع زردشتی است.2 با بررسی این گزارش به بسیاری از اصول معتقدات ایرانیان در مسائل فلسفی پی میبریم و با بسیاری از اصطلاحات فلسفی در زبان پهلوی آشنا میشویم. این كتاب در 1887 م در بمبئی و بار دیگر در 1945 در پاریس به چاپ رسید.3
در شكند گُمانیك ویچار، برای اثبات عقاید زردشتی و مبارزه با ادیان دیگر از استدلال منطقی استفاده شده است. تفاوت اصلی آن با دینكرد در زبان ساده و روان آن است.4
مآخذ:
1. سمیعی، احمد. ادبیات ساسانی. تهران: دانشگاه آزاد ایران، 1355، ص 33.
2. همان. ص 34.
3. صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: ابن سینا، 1347، ج1، ص 138.
4. تفضّلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. به كوشش ژاله آموزگار، تهران: سخن، 1376، ص 163.
نیز نك: تاوادیا، ج. زبان و ادبیات پهلوی. ترجمة س. نجمآبادی، تهران: دانشگاه تهران، 1355، ص 119ـ126.
ابوالقاسم رادفر