شمس قیس رازی
شمس قیس رازی (سدة 6 و 7 ق / ؟م) ادیب، شاعر. شمسالدین محمد مشهور به شمس قیس از مردم ری بود. سالهایی از عمرش را در ماوراءالنهر خراسان و خوارزم گذراند. از 601 ق / ؟م تا پنج الی شش سال پس از آن در بخارا و در 614 ق / ؟م در مرو به سر میبرد.1 در این سال، پس از آنكه علاءالدین محمد خوارزمشاه (حك 596ـ 617 ق / ؟م) به قصد فتح عراق و بغداد از خوارزم به حركت درآمد و از خراسان عبور كرد، شمس قیس نیز در ركاب او به عراق رفت و چندی در آن جا زیست. در حدود 632 ق / ؟م از عراق رهسپار فارس شد و به خدمت اتابك سعد بن زنگی درآمد.2 پس از مرگ سعد به دربار پسر او اتابك ابوبكر بن سعد (حك 613 ـ 659 ق/ ؟م) پیوست. مهمترین تألیف وی المعجم فی معاییر اشعارالعجم نام دارد كه مشهورترین كتاب عروض و قوافی و محسنات شعر فارسی به شمار میرود. او نخستین بار در 614 ق / ؟م در مرو طرح این كتاب را ریخت، اما این طرح در وقایع 617 ق / ؟م مفقود شد و دوباره با كمك روستائیان عراق آن را پیدا كرد و در 630 ق / ؟م آن را در فارس به پایان برد.3 جز كتاب مذكور دو اثر دیگر به نامهای الكافی فی العروضین و القوافی و حدائقالمعجم را به وی نسبت دادهاند.4 نثر شمس قیس یكی از بهترین نثرهای روزگار خود به شمار میرود و به نظر میرسد كه نثر دری با مرگ وی و سعدی به خاك رفته است.5
مآخذ:
1ـ قزوینی، محمد. مقدمه بر المعجم فی معاییر اشعارالعجم، نوشتة شمسالدین محمد شمس قیس رازی، با مقابلة مدرس رضوی، تهران: مؤسسة خاور، 1314 ش، ص د.
2ـ صفا، ذبیحالله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران: ابن سینا، چ 4، 1347 ش، ج 2، ص 1031، 1032.
3ـ اثرآفرینان، زیر نظر سید كمال حاج سیدجوادی، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چ 1، 1378 ش، ج 3، ص 367.
4ـ قزوینی، همان، ص ح (مقدمه).
5ـبهار(ملكالشعرا)، محمدتقی. سبك شناسی، تهران: كتابهای پرستو، چ 4، 2535، ج 3، ص 35.
و نیز نگ: علوی مقدم، محمد و اشرف زاده، رضا. معانی و بیان، تهران: سمت، چ 1، 1376 ش، ص 19؛ مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی، تهران: ص 1494 ـ 1495 (ذیل شمس قیس).
ابوالقاسم رادفر