فرهنگ نظام
فرهنگ نظام، فرهنگ واژگان فارسی به فارسی تألیف سید محمدعلی داعیالاسلام در میان سالهای (1346 ـ 1358 ق/ 1927 ـ 1939 م).
این فرهنگ از جمله فرهنگهای معتبر است كه در شبه قاره به چاپ رسیده است.1 حـ 30000 واژة فارسی را در بر دارد.2 چون این فرهنگ پنج جلدی با سرمایة نظام حیدرآباد (امیر عثمان علی خان پادشاه دكن) به چاپ رسید، به نام او مزیّن شد.3 مؤلف در مقدمة فرهنگ نظام تصریح دارد كه با كمك پادشاه دكن و صدر اعظم ادیب و شاعر او، مهاراجه سركشن پرشاد برای تهیة فرهنگ جامعی از واژگان فارسی به ایران آمد.4 وی بیش از دو سال در ایران به پژوهش دربارة زبانهای ولایتی پرداخت و در این امر از ادبای ایرانی یاری گرفت. سپس به دكن بازگشت و به تألیف این فرهنگ پرداخت.5 جلدهای نخست و پنجم فرهنگ نظام هریك مقدمهای دارد كه به لحاظ روش كار مؤلف، نقد فرهنگهای فارسی و معرفی برخی از فرهنگهای تألیف شده در ایران و هندوستان تا حدی قابل اعنتاست. واژگان این فرهنگ بیشتر فارسی است، اما گاه واژگان عربی و نیز تركی در آن دیده میشود. واژگان آن با حروف اوستایی ضبط شده و به همین سبب از دقت ضبط برخوردار است.6 در نوع خود تازگی دارد و متضمن واژگان فارسی هر سه شعبة زبان، یعنی شعر، نثر و تكلم است. از ویژگیهای فرهنگ نظام میتوان به: 1- ضبط زبان هر ولایت در ذیل معنای لفظ ولایتی آن. 2- حذف هر لفظ ولایتی فاقد سند شعری. 3- پرهیز از الفاظ زند و پازند و اوستا. 4- حذف الفاظ تكراری و مركب، اشاره كرد.8
مآخذ:
1. نقوی، شهریار. فرهنگ نویسی فارسی در هندو پاكستان. تهران: انتشارات ادارة كل نگارش وزارت فرهنگ، 1341، ص27.
2. قاسمنژاد، علی. «فرهنگ نظام»، فرهنگنامة ادبی فارسی، دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ1، 1376، ص1404.
3. دبیرسیاقی، محمد. فرهنگهای فارسی به فارسی به زبانهای دیگر. تهران : آرا، چ 1375، ص192.
4. داعیالاسلام، محمدعلی. فرهنگ نظام. حیدرآباد دكن: اعظم استیم پریس، 1348م، ج1، ص ب (سرآغاز).
5. نفیسی، سعید. «فرهنگ نظام»، مقدمة لغتنامة دهخدا. گروهی از نویسندگان، تهران: دانشگاه تهران، 1338، ص224، 225.
6. دبیرسیاقی، محمد. همانجا.
7. داعیالاسلام، محمدعلی. همان، ص38 (دیباچه).
ابوالقاسم رادفر