مجمع الفرس

مَجْمَعْ الْفُرس، یا فرهنگ سروری، یا لغت فرس سروری، فرهنگ واژگان فارسی به فارسی تألیف در سدة 11ق / 17م.

این فرهنگ را محمد قاسم كاشانی متخلص به سروری (زنده در 1036ق/ 1626م) شاعر و فرهنگ‌نویس ایرانی تألیف كرده است.¹ سروری تألیف اولیة مجمع الفرس را در 1008ق / 1599م به نام شاه عباس بزرگ صفوی (حك 996 ـ 1038ق/ 1587 ـ 1628م) به پایان رسانید. اما این فرهنگ تا پیش از مرحلة تكمیل چند بار تحریر شد و هر نوبت با كسب منابع تازه، مقدار واژه‌ها یا معانی و شرح واژه‌های پیشین خود را افزایش می‌داد. در میان تحریرهای مختلف مجمع الفرس، تحریر پیش از 1028ق/ 1618م شهرت بیشتری دارد.² مؤلف در دیباچة كتاب تصریح دارد كه 1028ق نسخه‌ای از فرهنگ جهانگیری^* تألیف جمال‌الدین حسین اینجو شیرازی (د پس از 1032ق / 1622م) از هند به دستش رسید و با استفاده از آن و دو فرهنگ دیگر تحریر دیگری از مجمع الفرس تهیه كرد كه آن را تحریر كامل مجمع الفرس می‌توان نامید.³ این فرهنگ به لحاظ جامعیت، اشتمال بر شواهد شعری از كلام استادان كهن زبان فارسی‌، ذكر مآخذ نقل واژه‌ها، بیان اسناد معانی متعدد واژه‌ها، نقد برخی معانی و غث و ثمین كردن اقوال متقابل، از تمامی فرهنگ‌های فارسی سده‌های گذشته مهم‌تر است.⁴ مجمع‌الفرس به ترتیب حروف اول واژه‌ها با عنوان «باب» و حرف آخر به عنوان «فصل» تدوین شده است. از معایب مجمع‌الفرس می‌توان به شمار اندك تركیب‌ها، استعاره‌ها و كنایات آن اشاره كرد.⁵ اختلاف آن با فرهنگ برهان قاطع^* تألیف محمدحسین تبریزی استفاده از واژه‌های سادة فارسی است.⁶ سروری خلاصه‌ای از این فرهنگ را نیز با عنوان خُلاصةالمجمع در 1018ق / 1609م فراهم آورد.⁷

مآخذ:

1.صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس، چ 9، 1373، ج 5، ب1، ص 380.

2.سروری، محمدقاسم بن حاجی محمد. مجمع الفرس. به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: علمی، 1338، ج 1، ص 3.

3.دبیرسیاقی، محمد. فرهنگ‌های فارسی به فارسی و فارسی به زبان‌های دیگر. تهران: آرا، چ 2، 1375، ص 128.

4.سروری، ‌محمدقاسم بن حاجی محمد. همان‌جا.

5.دبیرسیاقی، محمد. همان، ص 128 ، 134.

6.حكمت، ‌علی اصغر. «مجمع الفرس سروری كاشانی»، مقدمة لغت نامة دهخدا. گروهی از نویسندگان، تهران: دانشگاه تهران، 1337، ص 198.

7.اثر آفرینان. زیر نظر سیدكمال حاج سیدجوادی، با همكاری عبدالحسین نوایی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران، چ 1، 1378، ج 3، ص 238.

و نیز نگ: قاسم نژاد،‌علی. «واژه نامه»، فرهنگنامة ادبی فارسی ؛ دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، چ 1، 1376، ص 1401 ، 1403.

ابوالقاسم رادفر