مناجات نویسی
مناجاتنویسی، مناجات سخنانی به نظم و نثر در بیان راز و نیاز با خداوند و پوزش و بازگشت از گناهان است.1 در زبان فارسی، معنی دعا، نیایش و مناجات با یكدیگر آمیختهاند. در متون ادب فارسی نیز گاه از مناجات به دعا تعبیر كردهاند. دعا و مناجات از نیازهای روحی بشر در طول تاریخ بوده است.2 در ایران باستان، موضوع دعا و مناجات از اهمیت خاصی برخوردار بود، چنان كه بخشهایی از اوستا به نیایش اختصاص یافت.3
دین مبین اسلام در میدان وسیع مناجات بهترین دستورالعمل را به مؤمنان ابلاغ كرده است و كلام خداوند در قرآن كریم و سخنان پیامبر (ص) و امامان اطهار (ع) مؤید این معناست.4 در قرآن، آیات بسیاری خطاب بندگان با خداست. این گفتگوها و خطابها غالباً با الفاظ «رَبّ» و «رَبّنا» آغاز شدهاند.5 در میان امامان شیعه، امام چهارم، حضرت سجّاد (ع) دعاهای ارزشمندی به نام صحیفة سجادیّه دارد.6 امیرالمؤمنان علی (ع) نیز سخنانی در مناجات دارد.7 از آن حضرت مناجاتهای منظوم هم دیده شده است.8
در ادب فارسی، مناجات بیشتر یك موضوع ادبی و نه یك نوع ادبی به شمار میرود. در هر حال، ماهیت آن از دیدگاه ادبی، غنایی است. مناجات و ادعیه در ادبیات فارسی بیشتر منثور است. مناجات شعر گونة خواجه عبدالله انصاری* (د 481ق / 1088م) بهترین نمونة مناجات است.9 مناجات خواجه عبدالله شامل بیش از 120 فراز: «الهی...» است. مانند الهی، عذر ما بپذیر و بر عیبهای ما مگیر.10 كمالالدین حسین خوارزمی (مق 840ق / 1436م) در شرحی كه با نام جواهرالاسرار و زواهرالانوار بر مثنوی مولوی* نوشته است، مطالبی همراه با شعر در مناجات با خداوند دارد.11 از آغاز سرایش شعر فارسی تا سدة 8ق مناجاتهای منظومی در شعر فارسی، به ویژه در سرودههای شاعران عارف وجود دارد. بیشترین این مناجاتها در قالب مثنوی است.12 از رودكی* شاعر مشهور (سدة 4ق) بیتی در مناجات به بحر هزج مسدس بازمانده است. ابوشكور بلخی* (سدة 4ق) و ابومنصور دقیقی طوسی* (سدة 4ق) شاعران متقدم نیز ابیاتی در نیایش خداوند سرودهاند.13 ابوالقاسم فردوسی* (د 411 یا 416ق / 1020 یا 1025م) هم در میان داستانهای شاهنامه*، 160 بیت به نیایش اختصاص داده است. زبان نیایش شاعر در این داستانها ساده و صمیمی است.14 در منظومة ویس و رامین از فخرالدین اسعد گرگانی* (سدة 5ق) هم دو مناجات وجود دارد.15 ناصرخسرو قبادیانی* (د 481ق / 1088م) نیز در پایان مثنوی روشنایی نامه كه منسوب بدوست، یك مثنوی كوتاه در مناجات سروده است. زبان او در این مناجات ساده و صمیمی است.16 بخشی از رباعیات منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر* (د 440ق / 1048م) را نیز دعا تشكیل میدهد.17 به باباطاهر همدانی* (د ح 410ق / 1019م) نیز رباعیات اندكی در مناجات نسبت دادهاند.18 سنایی* (د 353ق / 964م) هم مناجاتی در 214 بیت و در قالب مثنوی در حدیقةالحقیقه، سناییآباد و طریقالتحقیق دارد. زبان نیایش سنایی ساده است.19 برای نخستین بار، نظامی گنجوی* (د 614ق / 1217م) نیز در آغاز مخزنالاسرار*، خسرو و شیرین*، لیلی و مجنون *، هفت پیكر* و اسكندرنامة* خود مناجاتهایی بلند و مستقل آورده است.20 در شرفنامة او هم مناجاتی ضبط شده است.21 فریدالدین عطار نیشابوری (د 618ق / 1221م) بیش از شاعران دیگر به مناجات پرداخته است. او در چند قصیده و در مثنویهای منطقالطیر*، الهینامه*، اسرارنامه* و مصیبتنامه* و همچنین در رباعی مختارنامه ابیاتی در مناجات دارد.22 سعدی شیرازی* (د 691 یا 694ق / 1292 یا 1295م) در پایان بوستان* مناجاتی آورده است. كلام وی در نیایش صمیمی و زبانش بدون تكلف است. وی همچنین قصیدهای در توحید خداوند ومدح رسول (ص) دارد. اوحدی مراغهای (د 738ق / 1337م) در مثنویهای خود و انوری ابیوردی* (د 587ق / 1191م) و كمالالدین اسماعیل اصفهانی (د 635ق / 1238م) نیز مناجات و نیایشهایی ساده و بی تكلّف دارند.23 از فخرالدین عراقی* (د 688ق / 1289م) دو قصیده باقی مانده است. زبان او در این قصاید پیچیده و عاری از سادگی است.24 در دیوان كبیر جلالالدین محمد مولوی (د 672ق / 1273م)، پنج غزل در نیایش با خداوند دیده میشود. این غزلها شامل موسیقی كلام، تصویرهای زیبا و زبان ساده و بی تكلف است.25 جز شاعران و عرفای یاد شده در آثار نظم و نثر بزرگان دیگر نیز مناجاتهایی وجود دارد.
مآخذ:
1. مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی. ج 2، ص 2857.
2. ملك ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانةالرسول، چ 1، 1381، ص 27 و 45.
3. همان. ص 43.
4. همان. ص 47.
5. شریفی اصفهانی، مهین. «فرهنگ نیایش در قرآن كریم»، فصلنامة تحقیقات علوم قرآن و حدیث. دانشگاه الزهراء، س 1، ش 1 (بهار 1383)، ص 9.
6. ملك ثابت. همان. ص 56.
7. شیخ بهائی، بهاءالدین محمد. كشكول . ترجمة ابوالقاسم آیت الهی، تهران: توكا، چ1، 1357، ص 446ـ 447.
8. ملك ثابت. همان. ص 58.
9. شمیسا، سیروس. انواع ادبی. تهران: فردوس، چ 9، 1381، ص 252.
10. ربانی، حامد. مناجات و مقالات خواجه عبدالله انصاری. تهران: گنجینه، بی تا، ص 2 و 5.
11. خوارزمی، حسین. جواهرالاسرار و زواهر الانوار. به كوشش محمدجواد شریعت، اصفهان: مشعل، 1360، ج 1، ص 9.
12. ملك ثابت. همان. ص 83 و 100.
13. همان. ص 101.
14. همان. ص 103 و 105.
15. همان. ص 107.
16. همان. ص 110ـ 111.
17. همان. ص 208.
18. مقصود، جواد. شرح احوال و آثار دوبیتیهای باباطاهر عریان. تهران: انجمن آثار ملی، بی تا، 1384، ص 184.
19. ملك ثابت. همان. ص 111ـ 113.
20. همان. ص 116 ـ 132.
21. نظامی گنجوی، الیاس. شرفنامه. به كوشش حسن وحید دستگردی، تهران: چاپخانة ارمغان، 1316، ص11.
22. ملك ثابت. همان. ص 134 ـ 135، 182 و 206.
23. همان. ص 162، 178 ـ 180.
24. همان. ص 186 ـ 187.
25. همان. ص 199 ـ 200.
ابوالقاسم رادفر