مناجات نویسی
مناجاتنویسی، مناجات سخنانی به نظم و نثر در بیان راز و نیاز با خداوند و پوزش و بازگشت از گناهان است[۱]. در زبان فارسی، معنی دعا، نیایش و مناجات با یکدیگر آمیختهاند. در متون ادب فارسی نیز گاه از مناجات به دعا تعبیر کردهاند. دعا و مناجات از نیازهای روحی بشر در طول تاریخ بوده است[۲]. در ایران باستان، موضوع دعا و مناجات از اهمیت خاصی برخوردار بود، چنان که بخشهایی از اوستا به نیایش اختصاص یافت[۳].
دین مبین اسلام در میدان وسیع مناجات بهترین دستورالعمل را به مؤمنان ابلاغ کرده است و کلام خداوند در قرآن کریم و سخنان پیامبر (ص) و امامان اطهار (ع) مؤید این معناست[۴]. در قرآن، آیات بسیاری خطاب بندگان با خداست. این گفتگوها و خطابها غالباً با الفاظ «رَبّ» و «رَبّنا» آغاز شدهاند[۵]. در میان امامان شیعه، امام چهارم، حضرت سجّاد (ع) دعاهای ارزشمندی به نام صحیفه سجادیّه دارد[۶]. امیرالمؤمنان علی (ع) نیز سخنانی در مناجات دارد[۷]. از آن حضرت مناجاتهای منظوم هم دیده شده است[۸].
در ادب فارسی، مناجات بیشتر یک موضوع ادبی و نه یک نوع ادبی به شمار میرود. در هر حال، ماهیت آن از دیدگاه ادبی، غنایی است. مناجات و ادعیه در ادبیات فارسی بیشتر منثور است. مناجات شعر گونه خواجه عبدالله انصاری(د 481ق / 1088م) بهترین نمونه مناجات است[۹]. مناجات خواجه عبدالله شامل بیش از 120 فراز: «الهی...» است. مانند الهی، عذر ما بپذیر و بر عیبهای ما مگیر[۱۰]. کمالالدین حسین خوارزمی (مق 840ق / 1436م) در شرحی که با نام جواهرالاسرار و زواهرالانوار بر مثنوی مولوی نوشته است، مطالبی همراه با شعر در مناجات با خداوند دارد[۱۱]. از آغاز سرایش شعر فارسی تا سده 8ق مناجاتهای منظومی در شعر فارسی، به ویژه در سرودههای شاعران عارف وجود دارد. بیشترین این مناجاتها در قالب مثنوی است[۱۲]. از رودکی شاعر مشهور (سده 4ق) بیتی در مناجات به بحر هزج مسدس بازمانده است. ابوشکور بلخی (سده 4ق) و ابومنصور دقیقی طوسی (سده 4ق) شاعران متقدم نیز ابیاتی در نیایش خداوند سرودهاند[۱۳]. ابوالقاسم فردوسی (د 411 یا 416ق / 1020 یا 1025م) هم در میان داستانهای شاهنامه، 160 بیت به نیایش اختصاص داده است. زبان نیایش شاعر در این داستانها ساده و صمیمی است[۱۴].
در منظومه ویس و رامین از فخرالدین اسعد گرگانی (سده 5ق) هم دو مناجات وجود دارد[۱۵]. ناصرخسرو قبادیانی(د 481ق / 1088م) نیز در پایان مثنوی روشنایی نامه که منسوب بدوست، یک مثنوی کوتاه در مناجات سروده است. زبان او در این مناجات ساده و صمیمی است[۱۶]. بخشی از رباعیات منسوب به شیخ ابوسعید ابوالخیر (د 440ق / 1048م) را نیز دعا تشکیل میدهد[۱۷]. به باباطاهر همدانی (د ح 410ق / 1019م) نیز رباعیات اندکی در مناجات نسبت دادهاند[۱۸]. سنایی (د 353ق / 964م) هم مناجاتی در 214 بیت و در قالب مثنوی در حدیقه الحقیقه، سناییآباد و طریقالتحقیق دارد. زبان نیایش سنایی ساده است[۱۹]. برای نخستین بار، نظامی گنجوی (د 614ق / 1217م) نیز در آغاز مخزنالاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه خود مناجاتهایی بلند و مستقل آورده است[۲۰]. در شرفنامه او هم مناجاتی ضبط شده است[۲۱].
فریدالدین عطار نیشابوری (د 618ق / 1221م) بیش از شاعران دیگر به مناجات پرداخته است. او در چند قصیده و در مثنویهای منطقالطیر، الهینامه، اسرارنامه و مصیبتنامه و همچنین در رباعی مختارنامه ابیاتی در مناجات دارد[۲۲]. سعدی شیرازی (د 691 یا 694ق / 1292 یا 1295م) در پایان بوستان مناجاتی آورده است. کلام وی در نیایش صمیمی و زبانش بدون تکلف است. وی همچنین قصیدهای در توحید خداوند ومدح رسول (ص) دارد. اوحدی مراغهای (د 738ق / 1337م) در مثنویهای خود و انوری ابیوردی (د 587ق / 1191م) و کمالالدین اسماعیل اصفهانی (د 635ق / 1238م) نیز مناجات و نیایشهایی ساده و بی تکلّف دارند[۲۳]. از فخرالدین عراقی (د 688ق / 1289م) دو قصیده باقی مانده است. زبان او در این قصاید پیچیده و عاری از سادگی است[۲۴]. در دیوان کبیر جلالالدین محمد مولوی (د 672ق / 1273م)، پنج غزل در نیایش با خداوند دیده میشود. این غزلها شامل موسیقی کلام، تصویرهای زیبا و زبان ساده و بی تکلف است[۲۵]. جز شاعران و عرفای یاد شده در آثار نظم و نثر بزرگان دیگر نیز مناجاتهایی وجود دارد.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ مصاحب، غلامحسین. دایره المعارف فارسی. ج 2، ص 2857.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 27 و 45.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص.43.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص. 47.
- ↑ شریفی اصفهانی، مهین. «فرهنگ نیایش در قرآن کریم»، فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث. دانشگاه الزهراء، س 1، ش 1 (بهار 1383)، ص 9.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 56.
- ↑ شیخ بهائی، بهاءالدین محمد. کشکول . ترجمه ابوالقاسم آیت الهی، تهران: توکا، 1357، ج.1، ص 446ـ 447.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 58.
- ↑ شمیسا، سیروس. انواع ادبی. تهران: فردوس، 1381، ج.9، ص 252.
- ↑ ربانی، حامد. مناجات و مقالات خواجه عبدالله انصاری. تهران: گنجینه، بی تا، ص 2 و 5.
- ↑ خوارزمی، حسین. جواهرالاسرار و زواهر الانوار. به کوشش محمدجواد شریعت، اصفهان: مشعل، 1360، ج 1، ص 9.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 83 و 100.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 101.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 103 و 105.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 107.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص.110-111.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 208.
- ↑ مقصود، جواد. شرح احوال و آثار دوبیتیهای باباطاهر عریان. تهران: انجمن آثار ملی، بی تا، 1384، ص 184.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 111ـ 113.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 116 ـ 132.
- ↑ نظامی گنجوی، الیاس. شرفنامه. به کوشش حسن وحید دستگردی، تهران: چاپخانه ارمغان، 1316، ص11.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 134 ـ 135، 182 و 206.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 162، 178 ـ 180.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 186 ـ 187.
- ↑ ملک ثابت، مهدی. بررسی و تحلیل مناجاتهای منظوم فارسی. یزد: بنیاد فرهنگی، پژوهشی ریحانه الرسول، 1381، ج.1، ص 199 ـ 200.
منبع اصلی
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،
نویسنده مقاله
ابوالقاسم رادفر