وزن
وَزن، تناسب پیاپی در كلام كه نوعی آهنگ را براگیزد.
وزن گونهای از تناسب و تناسب كیفیتی است كه از ادراك وحدتی در میان اجزای متعدد به دست آید. اگر تناسب در ظرف زمان قرار گیرد، وزن خوانده میشود.1 ساختار كلمات هر ملتی، نوعی وزن شعر برای آنان به وجود میآورد كه با وزن شعر دیگر ملتها تطبیق ناپذیر است. به همین سبب، چون اعراب وزن شعرهای ایرانی را برنمیتابیدند، آنها را نثر مسجع میخواندند.2 اوزان مهم در میان اشعار ملتهای گوناگون را در: الف ـ وزن هجایی، ب ـ وزن تكیهای یا ضربی، ج ـ وزن نواختی و دـ وزن عروضی، میتوان خلاصه كرد.3 بنابر یك نظریه، منشاء وزن فارسی، تطبیق موازین هجایی ایرانی با عروض كمّی عربی و یا اقتباس كامل از عروض عربی توسط ایرانیهاست.4 اما نظریة دیگر بر كمّی بودن وزن شعر فارسی در پیش از اسلام تأكید دارد.5 اجزای وزن را حروف (مصوت و كوتاه) و هجا (كوتاه و بلند) تشكیل میدهند.6 واحد وزن در شعر فارسی نیز، مصراع نامیده میشود. بدین ترتیب، وزن هر مصراع شعر، نمودار اوزان مصراعهای دیگر است. درست خواندن و درست نوشتن (خطّ عروضی)، تقطیع هجایی اختیارات شاعری و تقطیع به اركان نیز قواعد تعیین كنندهای در وزن شعر فارسی هستند.7 اوزان عروضی (بحور) در شعر فارسی دو گونهاند: یكی وزنهای عروضی سنتی كه از تساوی كمّی پایهها و هجاها در مصراعها و ابیات به وجود آید مانند رمل، متقارب، هزج، كامل، مضارع، طویل، خفیف و جز آنها و دیگر وزنهای عروضی آزاد یا نیمایی كه ویژگیهای وزنهای سنتی در آن مدّ نظر نیست.8 رباعی را از خوشترین اوزان شعر فارسی دانستهاند.9
مآخذ:
1. ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، چ 3، 1354، ص 24.
2. شفیعی كدكنی، محمدرضا. موسیقی شعر. تهران: آگاه، چ 5، 1376، ص 40.
3. فضیلت، محمود. آهنگ شعر فارسی. تهران: سمت، چ 1، 1378، ص 2.
4. ناتل خانلری، پرویز. همان. ص 48 و 57 (به اختصار).
5. وحیدیان كامیار، تقی. بررسی منشاء وزن شعر فارسی. مشهد: آستان قدس رضوی، چ 1، 1370، ص 48.
6. ناتل خانلری، پرویز. همان. ص 111، 114، 122، 129، 136 و 139 (به اختصار).
7. وحیدیان كامیار، تقی. وزن و قافیة شعر فارسی. تهران: مركز نشر دانشگاهی، چ 1، 1367، ص 5، 9، 10، 11 و 23 (به اختصار).
8. فضیلت، محمود. همان. ص 34، 35، 41، 51، 62، 65، 79، 89 (به اختصار).
9. وحیدیان كامیار، تقی. همان. ص 100.
و نیز نگ: ناتل خانلری، پرویز. دربارة وزن شعر؛ فرهنگنامة ادب فارسی؛ دانشنامة ادب فارسی (2). به سرپرستی حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ 1، 1376، ص 1417 (ذیل وزن).
ابوالقاسم رادفر