وزن

وَزن، تناسب پیاپی در کلام که نوعی آهنگ را براگیزد.

وزن گونه‌ای از تناسب و تناسب کیفیتی است که از ادراک وحدتی در میان اجزای متعدد به دست آید. اگر تناسب در ظرف زمان قرار گیرد، وزن خوانده می‌شود^[۱]. ساختار کلمات هر ملتی، نوعی وزن شعر برای آنان به وجود می‌آورد که با وزن شعر دیگر ملت‌ها تطبیق ناپذیر است. به همین سبب، چون اعراب وزن شعرهای ایرانی را برنمی‌تابیدند، آنها را نثر مسجع می‌خواندند^[۲]. اوزان مهم در میان اشعار ملت‌های گوناگون را در: الف ـ وزن هجایی، ‌ب ـ وزن تکیه‌ای یا ضربی، ج ـ وزن نواختی و دـ وزن عروضی، می‌توان خلاصه کرد^[۳]. بنابر یک نظریه، منشاء وزن فارسی، تطبیق موازین هجایی ایرانی با عروض کمّی عربی و یا اقتباس کامل از عروض عربی توسط ایرانی‌هاست^[۴]. اما نظریه دیگر بر کمّی بودن وزن شعر فارسی در پیش از اسلام تأکید دارد^[۵]. اجزای وزن را حروف (مصوت و کوتاه) و هجا (کوتاه و بلند) تشکیل می‌دهند^[۶]. واحد وزن در شعر فارسی نیز، مصراع نامیده می‌شود. بدین ترتیب، وزن هر مصراع شعر، ‌نمودار اوزان مصراع‌های دیگر است. درست خواندن و درست نوشتن (خطّ عروضی)، تقطیع هجایی اختیارات شاعری و تقطیع به ارکان نیز قواعد تعیین کننده‌ای در وزن شعر فارسی هستند^[۷]. اوزان عروضی (بحور) در شعر فارسی دو گونه‌اند: یکی وزن‌های عروضی سنتی که از تساوی کمّی پایه‌ها و هجاها در مصراع‌ها و ابیات به وجود آید مانند رمل، ‌متقارب، هزج، کامل، ‌مضارع، ‌طویل، خفیف و جز آنها و دیگر وزن‌های عروضی آزاد یا نیمایی که ویژگی‌های وزن‌های سنتی در آن مدّ نظر نیست^[۸]. رباعی را از خوش‌ترین اوزان شعر فارسی دانسته‌اند^[۹]^[۱۰].

نیز نگاه کنید به

مآخذ

↑ ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 24.
↑ شفیعی کدکنی، محمدرضا. موسیقی شعر. تهران: آگاه، 1376، ج.5، ص 40.
↑ فضیلت، ‌محمود. آهنگ شعر فارسی. تهران: سمت، 1378، ص 2.
↑ ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 48 و 57 (به اختصار).
↑ وحیدیان کامیار، ‌تقی. بررسی منشاء وزن شعر فارسی. ‌مشهد: آستان قدس رضوی، 1370، ص 48.
↑ ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 111، 114، 122، 129، 136 و 139 (به اختصار).
↑ وحیدیان کامیار، تقی. وزن و قافیه شعر فارسی. ‌تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ‌ 1367، ج.1، ص 5، 9، 10، 11 و 23 (به اختصار).
↑ فضیلت، ‌محمود. آهنگ شعر فارسی. تهران: سمت، 1378، ص 34، 35، 41، 51، ‌62، ‌65، 79، ‌89 (به اختصار).
↑ وحیدیان کامیار، ‌تقی. بررسی منشاء وزن شعر فارسی. ‌مشهد: آستان قدس رضوی، 1370، ج.1، ص 100.
↑ ناتل خانلری، پرویز. "درباره وزن شعر". فرهنگنامه ادب فارسی، دانشنامه ادب فارسی (2). ‌به سرپرستی حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.2، ص 1417 (ذیل وزن).

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

ابوالقاسم رادفر

[1] ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 24.

[2] شفیعی کدکنی، محمدرضا. موسیقی شعر. تهران: آگاه، 1376، ج.5، ص 40.

[3] فضیلت، ‌محمود. آهنگ شعر فارسی. تهران: سمت، 1378، ص 2.

[4] ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 48 و 57 (به اختصار).

[5] وحیدیان کامیار، ‌تقی. بررسی منشاء وزن شعر فارسی. ‌مشهد: آستان قدس رضوی، 1370، ص 48.

[6] ناتل خانلری، پرویز. وزن شعر فارسی. ‌تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1354، ج.3، ص 111، 114، 122، 129، 136 و 139 (به اختصار).

[7] وحیدیان کامیار، تقی. وزن و قافیه شعر فارسی. ‌تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ‌ 1367، ج.1، ص 5، 9، 10، 11 و 23 (به اختصار).

[8] فضیلت، ‌محمود. آهنگ شعر فارسی. تهران: سمت، 1378، ص 34، 35، 41، 51، ‌62، ‌65، 79، ‌89 (به اختصار).

[9] وحیدیان کامیار، ‌تقی. بررسی منشاء وزن شعر فارسی. ‌مشهد: آستان قدس رضوی، 1370، ج.1، ص 100.

[10] ناتل خانلری، پرویز. "درباره وزن شعر". فرهنگنامه ادب فارسی، دانشنامه ادب فارسی (2). ‌به سرپرستی حسن انوشه، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376، ج.2، ص 1417 (ذیل وزن).

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]